آرشیو سه‌شنبه ۲۴ دی ۱۳۹۸، شماره ۷۲۵۵
نقد فرهنگ
۱۶
نقد گالری

نمایشگاه «لاله زار، چهارراه کنت»

از خیابان های امروزی تا لاله زار آن روزها

زیبا مغربی

وقتی نمی دانی کجا می خواهی بروی، چه فرقی می کند که از کدام راه بروی

لوئیس کارول

چه چیزی زیباتر از اینکه همچون آلیس در سرزمین عجایب پا بگذاری به یک گالری مدرن و از آن طرفش از دنیایی قدیمی سردربیاوری، یک دنیای قدیمی که تو را در زمان جابه جا می کند و می برد به خیابان لاله زار قدیم که قرار بود چیزی شبیه شانزه لیزه فرانسوی ها باشد، پر از گل و پر از فرهنگ.

برخلاف موسیقی های رایج کلاسیک و مدرن که این روزها در گالری ها پخش می شود، این موسیقی فیلم های هزاردستان و کیف انگلیسی است که فضای گالری ایده را دربرمی گیرد و مخاطب را در یک مستطیل خاکستری که دیوارهایش را اسناد، نقشه ها و آثار هنری پوشانده به روزگاران گذشته می برد. به همان روزهایی که تهران به لطف سفرهای خارجی ناصرالدین شاه، عطش مدرن شدن گرفته بود. این هفته گالری ایده میزبان نمایشگاهی با عنوان «لاله زار، چهارراه کنت» بود؛ نمایشگاهی ترکیبی از هنر، پژوهش های تاریخی و عشق. این نمایشگاه در هشت ایستگاه تاریخ و خاطرات این خیابان مهم تاریخی را به صورتی فشرده مرور می کرد و از انسان های شریفی نام می برد که هنر امروز ما مدیون آنهاست. در این نمایشگاه علاوه بر اطلاعات نوشتاری مفصل در 8 قسمت، از دو نقاشی شهری و یک اثر هنری در قالب پاراون پتینه شده با تصاویر لاله زار بهره گرفته بود و اسناد و مدارک تاریخی، نقشه ها، اسکیس های هنرمندان، عکس های قدیمی و پوستر نمایش های آن دوران را در اختیار بازدیدکنندگان قرار می داد. در تمام مسیر نمایشگاه، تصاویر پرینت شده 50 هنرمند برجسته نیمه نخست قرن 14 شمسی سوار بر قطارهای اسبی و دودی بازدیدکنندگان را همراهی کردند. گراند هتل یکی از اولین مکان هایی است که ما با آن آشنا می شویم، گراند هتلی که براساس تحقیقات عباس کتابی، کیوریتور نمایشگاه، فقط یک هتل و رستوران اشرافی نبود بلکه مرکزی فرهنگی و هنری بود و سالن هایی برای نمایش فیلم، تئاتر و موسیقی داشت. شاید برایتان جالب باشد بدانید که اپرت «رستاخیز شهریاران ایران» از میرزاده عشقی برای اولین بار به سال 1302 در این مکان به اجرا درآمد. جالب اینکه این اپرت حرف اصلی اش ضدیت با نوآوری و نوسازی هایی بود که اکنون برای میراث فرهنگی شده است. تصنیف «مرغ سحر» محمدتقی بهار به سال 1313 به همراه غزلی از ایرج میرزا در این مکان برگزار شد. فقط کمی تخیل لازم است تا روزهای پررونق هنرمندانی را تجسم کنیم که دست بر قضا علیه این نوآوری ها می شوریدند. سینما دیده بان یا مایاک دومین ایستگاه بود که از ورود سینما به ایران می گفت. سینمایی که عشق مظفرالدین شاه قاجار بود و دستور داده بود تا دستگاه سینماتوگراف را از فرنگ برایش بیاورند و این چنین بود که لاله زار اولین پایگاه نمایش فیلم در تاریخ ایران شد. لاله زار، جامعه باربد را هم داشت، جامعه ای که می خواست موسیقی و نمایش را به عرصه هنر معاصر وارد کند. اولین نمایشگاه های جامعه باربد برگرفته از داستان های ایرانی همچون لیلی و مجنون و خسرو و شیرین بود و همین امر موجب شهرت بیشتر آن شد. هرچه از این خیابان گفته شود کم است، خیابانی که روزگاری قطب فرهنگی جماعت فرهنگ و ادب و هنر بود، ایستگاه تماشاخانه تهران و کافه فرد لاله زار و هزار نکته ریزودرشت دیگر در این نمایشگاه وجود دارد که از حوصله این مقال کوتاه خارج است. کافه فرد لاله زار، یکی از اولین جلوه های کافه نشینی به سبک فرنگی در لاله زار بود؛ جایی که روشنفکران، هنرمندان و فعالان سیاسی در آن گرد می شدند و گفته می شود پس از سال 1320 پاتوقی برای نویسندگانی همچون صادق هدایت بود و کتاب «وغ وغ ساهاب» هدایت از دل گفت و گوهای او و مسعود فرزاد در این مکان شکل گرفت. سنت کتابخوانی، نقد و تصحیح نوشته های هنرمندان و نویسندگان نیز در این مکان مجال حضور و رشد یافت. از عمارت پیرنیا نیز در این میانه نباید غافل شد. عمارت پیرنیا، جایی پایین تر از چهارراه کنت بود، ساختمانی سه طبقه که نیکلای مارکوف روسی آن را در آغاز مشروطه دوم ساخته بود، جایی که فرمان مشروطیت و تدوین قانون های جدید دادگستری در آن شکل گرفت و محلی برای رفت وآمد بزرگان، ادیبان و سیاسیون شد؛ ازجمله افراد مشهوری که در آن رفت وآمد داشتند می توان از جلیل شهناز، رهی معیری، ابوالحسن ورزی، احمد عبادی و تجویدی و... یاد کرد. می گویند حسین قوامی کنار حوض این خانه بود که ترانه «داد از دل، فریاد از دل» را سر داد و شجریان هم به عنوان جوانی مستعد در آن حضور می یافت. چهارراه کنت را بسیاری از ما نمی شناسیم. چهارراهی که با نام «کنت دومونت فورت» فرانسوی گره خورده است؛ فردی که آمده بود تا به رویای ناصرالدین شاه برای داشتن نیروی انتظامی مشابه نمونه خارجی اش جامه واقعیت بپوشاند و ایستگاه آخر گردش ما در نمایشگاه «لاله زار، چهارراه کنت» است. عباس کتابی همچون علی حاتمی دل درگرو عشق تهران و تاریخ آن دارد. او همچون حاتمی که شهرک سینمایی غزالی را با طرح های ولی الله خاکدان و با دشواری های زیاد ساخت و به ثمر رساند، دوباره لاله زار را برای ما روایت می کند و از تاریخ و خیابان های شهر تهران می گوید. ما در این نمایشگاه جادویی با چنین تاریخی روبه رو شدیم، تاریخی که عده قلیلی از ما آن از خبر دارند و این چنین است که ما آلیس های سرزمین عجایب امروز، می توانیم به جای سرگردانی میان مال ها و بزرگراه ها، به دنبال چیزهایی بگردیم که هویت ما را تعریف می کنند و به دنبال جمع ها و بزرگانی باشیم که ما را به ناکجا نمی برند.

مروری بر 70 سال تاریخ خیابان لاله زار (1265-1335)

گالری ایده

هنربان: عباس کتابی.

دی 98