آرشیو چهار‌شنبه ۲۵ دی ۱۳۹۸، شماره ۵۵۷۷
فرهنگ: ادبیات و هنر
۱۰

آیا داستان نویس ها حق دارند نوشتن و انتشار را کنار بگذارند؟ این پرسش را با بررسی چند نمونه خارجی و وطنی مطرح کرده ایم

مگر دست شماست که ننویسید؟!

صابر محمدی

محمدرضا بایرامی گفته دیگر رمان منتشر نمی کند و با واکنش رضا امیرخانی مواجه شده است؛ پیش از بایرامی، هوشنگ مرادی کرمانی هم از نوشتن کناره گرفته بود

ده سال پیش وقتی فیلیپ راث، رمان «الهه انتقام» را با این جمله که «به نظرمان می رسید او شکست ناپذیر است» به پایان برد، هیچ کس حتی فکرش را هم نمی کرد این واپسین جمله ای است که این نویسنده بزرگ آمریکایی روی کاغذ می آورد. به نظر می رسد «او»، «شکست ناپذیر» باشد، اما حتی او هم شکست خورد. اما آیا واقعا دست کشیدن از نویسندگی، شکست محسوب می شود؟ چندی بعد که اعلام شد راث خداحافظی اش را رسمی کرده است، یکی از دوستانش درباره این تصمیم گفت: «من که باورم نمی شود؛ نویسنده ای که در حال نفس کشیدن است ، بگوید دیگر داستان نمی نویسد. درواقع سند مرگ خود را امضا کرده است». به هر حال امضای راث پای تصمیمش بود و مخالفان و موافقان در این باره سخن می گفتند. کمتر پیش می آید نویسندگان خود را بازنشسته کنند؛ برای آنها داستان نویسی، برابر است با زنده ماندن. بیماری، قهر مخاطبان یا حتی جنون های آنی از راه های رایج خاتمه یافتن نویسندگی است، اما بازنشستگی نه. اما راث وقتی قلم را بوسید و کنار گذاشت، هم سلامت بود و هم هنوز مورد توجه. آنها را چه می شود که چنین می کنند؟ دیروز گزارشی از یک نشست منتشر شد که در آن محمدرضا بایرامی نویسنده ایرانی اعلام کرد به این کاروان پیوسته است؛ به کسانی که زمزمه های خداحافظی را مطرح می کنند. پیش از او، چند ماه پیش، هوشنگ مرادی کرمانی نیز سوار همین قطار شده بود. حالا رضا امیرخانی وارد ماجرا شده و در این باره حرف زده است. ابتدا اینها را مروری بکنیم سپس برویم سراغ چند نفر دیگر از قطاری که دیگر چندان هم خالی از مسافران نیست.

شرح ماوقع

عصر دوشنبه فرهنگسرای رسانه تهران میزبان محمدرضا بایرامی، قاسمعلی فراست و رضا امیرخانی بود و قرار هم بر رونمایی از کتاب تازه بایرامی که «درخت ابریشم بی حاصل» نام دارد. دوستانش ظاهرا از پیش می دانستند این کتاب، واپسین رمان منتشرشده بایرامی خواهد بود با این حال او ابتدا گفت: «باید تفکیکی انجام بدهم. ما چیزی به نام نوشتن داریم و در مقابل چیزی به نام چاپ کردن. بحث من بیشتر ناظر بر عدم چاپ است».

نمی تواند ننویسد

سپس قاسمعلی فراست وارد ماجرا شد و گفت: «من نگران نیستم که آقای بایرامی می گوید دیگر نمی نویسم چرا که او نمی تواند ننویسد. نویسنده دردی در درون دارد که نمی توان آن را کتمان کرد چرا که بیرون می ریزد. بعضی وقت ها وجد است که بیرون می زند و دست خودش نیست. او دلگیر است، انگیزه اش کم شده است و البته حق دارد. جلال آل احمد می گوید نوشتن برای من مانند نفس کشیدن است، مگر می شود نفس نکشیم. بعضی نویسنده ها هستند که کتاب سازند و اگر کنار بکشند اتفاقی نمی افتد اما بایرامی اگر کنار بکشد دق می کند. برای این که درد تا گلویش بالا می آید و مگر می شود درد و شور را بیرون نداد؟ خاطرم هست پیش آقا عثمان محمدپرست رفته بودم؛ تعریف می کرد آقای شجریان به منزلم آمده بود؛ ازشان خواستم بخواند اما گفت نمی توانم. من شروع به زدن دوتار کردم و ناگهان دیدم ایشان در وسط نوازندگی من آواز خواندن را آغاز کرد. مطمئن باشید که بایرامی نمی تواند ننویسد. از آقای سارتر که نابینا شده بود می پرسند خیلی از این اتفاق ناراحت هستی؟ در پاسخ می گوید از این که نابینا شدم ناراحت نیستم بلکه از این ناراحتم که دیگر نمی توانم نوشته هایم را بازخوانی کنم. ببینید که ادبیات و روشنفکری او را اسیر کرده است. من ذره ای نگران نیستم بلکه ناراحتم که چرا آدم باشرفی مثل ایشان تصمیم به این کار گرفته است.»

قرار نیست شما برای ما تصمیم بگیرید

بعد از فراست نوبت رضا امیرخانی بود. او گفت با خواندن خود کتاب به این نتیجه رسیده که بایرامی دیگر نمی خواهد بنویسد. «اگر بخواهم بگویم که کدام بخش این کتاب من را آزرد و ناراحتم کرد و حتی بهم برخورد بخشی از کتاب بود که آقای بایرامی اعلام کرده بودند دیگر نمی خواهم رمان بنویسم.

تمام دعوای من در این جلسه بر روی همین موضوع است و می خواهم بهشان بگویم مگر دست شماست که ننویسید؟ ما از شما می خواهیم که برای ما بنویسید. قرار نبوده است که شما برای ما تصمیم بگیرید بلکه ما به عنوان مخاطب که به خواندن کتاب های خوب و بی نظیر عادت کرده ایم از شما می خواهیم باز هم بنویسید.

منظورم این نیست که آقای بایرامی بهترین کتاب ها را نوشته است؛ هیچ نویسنده ای وجود ندارد که همه بهترین کتاب ها را نوشته باشد، اما بعضی کتاب هایی که ایشان نوشته است بی نظیر بوده است. با این توضیحات می خواهم بگویم که دردناک ترین قسمت این کتاب جایی است که از این کتاب می شد نتیجه گرفت که ایشان دیگر نمی خواهد رمان بنویسد. این بخش تلخ ترین جای کتاب برای من به عنوان یک شهروند ایرانی و یک کتابخوان بود.»

چند خداحافظی پر سر و صدا

آلیس مونرو، کانادا [خداحافظی در 82سالگی]

از دنیای نویسندگی خداحافظی می کنم. نه این که نوشتن را دوست نداشته باشم، اما به نظرم موقعی می رسد که حس می کنی به جایی رسیدی که دیگر می خواهی به زندگی ات به شکل دیگری نگاه کنی و شاید وقتی به سن من برسید، دیگر دلتان نخواهد آن قدر تنها باشید که یک نویسنده تنهاست.

فیلیپ راث، آمریکا  [خداحافظی در 77سالگی]

از 74 سالگی متوجه شدم دیگر زمان زیادی ندارم و شروع کردم به خواندن کتاب های 20، 30 سال اخیر خودم. از آخرین کتابم شروع کردم و با اولین کتابم این دوباره خوانی خاتمه یافت.

ای.ام.فورستر، آمریکا [خداحافظی در 45سالگی]

پس از رمان «گذری به هند» چون نمی توانم صادقانه و آزادانه در مورد روابط جنسی بنویسم، نوشتن رمان را رها می کنم.

هوشنگ مرادی کرمانی، ایران [خداحافظی در 75سالگی]

معتقدم نویسنده مانند بوکسور و فوتبالیست و... یک دوره ای دارد و تمام می شود؛ دوره من تمام شده و دیگر نمی خواهم بنویسم، البته اگر بتوانم.