آرشیو دو‌شنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۸، شماره ۳۶۳۸
صفحه اول
۱
یادداشت

ارش برف و باران و راه حل آب

دکتر علی باقری

بارش های زمستانی همچنان ادامه دارد. سال آبی گذشته، بیشتر مناطق کشور شاهد بارش برف و باران قابل توجه بوده اند. فارغ از تمام مشکلاتی که بارش ها به دنبال داشت، این موضوع امیدواری هایی را پدید آورد که مشکل کم آبی سال های گذشته مرتفع شده است. از سویی دیگر مسئولان بارها گفته اند که این بارش ها در کنار اقلیم خشک ایران، باید مدیریت شود و نباید کار را تمام شده دانست. این دوگانگی را چطور باید تحلیل کرد؟ معادله کمبود آب دو طرف دارد. یک طرف آن عرضه آب است که به وضعیت بارش ها برمی گردد. روایت ها درباره روند بارش های کشور متفاوت است. واقعیت آن است که میانگین بارش در ایران حدود یک سوم میانگین جهانی است. از این رو ایران یک کشور نیمه خشک محسوب می شود و این موضوع نه به عنوان نقطه ضعف، بلکه به عنوان ویژگی طبیعی این سرزمین است؛ بنابراین، لازم است ما الگوی زیست خودمان را با خصوصیات این سرزمین تطبیق دهیم. اما طرف دیگر موضوع کمبود آب که در مقایسه با طرف اول از اهمیت بیشتری برخوردار است، زیادی مصرف است. بدیهی است که چنانچه مصرف بر عرضه فزونی بگیرد، کمبود ظاهر می شود. هرچند در سال های اخیر به صورت موضعی با خشک سالی هایی مواجه شده ایم، حکایت کمبود آب در ایران به بالا بودن میزان تقاضا و مصرف آب برمی گردد. در حال حاضر میزان مصرف آب در کشور حتی در مقایسه با ارقام قبل از خشک سالی هم بیشتر از حد توان منابع آبی است؛ بنابراین در یک نگاه خیلی کلان برای رسیدن به تعادل در عرضه و تقاضای آب، چاره ای نیست جز آنکه از میزان مصارف آب کاسته شود.

اما راهبرد اساسی برای کاهش مصرف آب چیست؟ و مهم تر آنکه چه کسانی مخاطب اصلی چنین راهبردی قرار می گیرند؟ در این زمینه عبارت هایی را از این دست زیاد می شنویم: «اگر مردم در مصرف آب در منازل صرفه جویی کنند، گذار از بحران آب امکان پذیر می شود» یا «برای کاهش مصرف آب باید در مردم فرهنگ سازی شود»؛ اما قبل از فرهنگ سازی در مردم باید به این سوال پاسخ داد که چه چیزی را باید فرهنگ سازی کرد؟ در اینکه فرهنگ صرفه جویی در مصرف آب باید در جامعه ترویج شود، هیچ گونه شکی وجود ندارد؛ اما نکته مهم در اینجاست که در رویارویی با شرایط کنونی منابع آبی کشور صرفه جویی مردم برای درمان درد کفایت نمی کند.

آنچه بسیار تاثیر گذارتر و بااهمیت تر خواهد بود، تغییر در ساختارهای تولید اقتصادی کشور است. تا زمانی که تولید ثروت، معیشت، اشتغال و در نتیجه اقتصاد ما به آب وابستگی زیاد داشته باشد، فقط با صرفه جویی مردم مشکل کمبود آب مرتفع نخواهد شد. لازم است الگوهای رشد اقتصادی، در کشور مستقل از مصرف منابع آب شکل بگیرند؛ به طوری که در عین حفظ رشد اقتصادی، تقاضا برای مصرف منابع آب کاهش یابد. این تغییر رویکرد اقتصادی به سمت مسیر توسعه کم آب بر، فقط با اصلاح الگوی مصرف مردم اتفاق نمی افتد؛ بلکه در سطح وسیع تر عزم جزم مسئولان و سیاست گذاران را می طلبد. تفکر جدایی رشد اقتصادی از مصرف منابع آب باید به صورت یک اصل بنیادین در تمام شئون برنامه ریزی و سیاست گذاری کشور نهادینه شود و آثار خود را در برنامه های اجرائی و سرمایه گذاری ها متجلی کند. در سایه چنین تفکر و منطقی است که تکلیف فرهنگ سازی در بین مردم جامعه نیز روشن خواهد شد. به عنوان مثال در برخی از مناطق کشور، مانند دریاچه ارومیه، به منظور کاهش مصرف آب لازم است بخشی از معیشت سنتی مردم از کشاورزی به شغل های جایگزینی مانند گردشگری تغییر پیدا کند.

 در این صورت فرهنگ سازی و آموزش مردم به جای تشویق به صرفه جویی در مصرف خانگی آب، راه خود را به سمت معیشت جایگزین پیدا می کند. بخش اعظم آب در اقتصاد به مصرف می رسد. پیشران های اقتصادی مهم ترین مولفه های تعیین کننده میزان تقاضا برای مصرف آب هستند. اگر قرار است مردم آموزش ببینند و در آنها فرهنگ سازی شود، باید به سمت مولفه های اقتصادی ای سوق داده شوند که با اصل توسعه کم آب بر هماهنگی داشته باشند. به عبارت دیگر هدف از فرهنگ سازی باید به درستی تبیین شده باشد؛ در غیر این صورت با فعالیت های پراکنده ای مواجه خواهیم شد که هیچ گونه هم افزایی و اثربخشی نخواهند داشت.