آرشیو دو‌شنبه ۴ فروردین ۱۳۹۹، شماره ۳۶۷۶
صفحه اول
۱
یادداشت

سازگاری با کم آبی با اصلاح حکمرانی آب

دکتر محمدحسین شیخ محمدی

یکم: سازمان ملل متحد شعار امسال روز جهانی آب را «آب و تغییر اقلیم» انتخاب کرده است که یادآور اهمیت تاثیر اقلیم بر زندگی انسان ها و منابع آبی است. تغییرات جهانی آب وهوا و پیامدهای اکولوژی، اقتصادی، امنیتی، اجتماعی و سیاسی ناشی از آن یکی از مهم ترین چالش های جهان امروز محسوب می شود. امروزه تغییر اقلیم به عنوان بحرانی اساسی، حیات و توسعه پایدار را در ابعاد زیست محیطی، سلامت، امنیت غذایی، اقتصادی و طبیعی تهدید می کند؛ بحرانی که ناشی از فرایندهای توسعه ای اشتباه تدریجی و بلندمدت است. براثر تغییرهای آب وهوایی، ناهنجاری ها و نوساناتی در روند شاخص های هواشناسی ازجمله بارندگی و دما حاصل می شود که این ناهنجاری ها موجب اختلال در اکوسیستم های طبیعی شده اند؛ برای مثال داده های هواشناسی و نتایج مدل های شبیه سازی شده تغییرهای اقلیمی نشان می دهد که متوسط دمای اتمسفر کره زمین در حال افزایش است که خود سبب کاهش مقدار بارش تابستانه و افزایش احتمال و شدت وقوع خشک سالی و امواج حرارتی، به ویژه در نواحی خشک و نیمه خشک می شود.

دوم: تغییر اقلیم یکی از مهم ترین عوامل تاثیرگذار بر سامانه های آبی (نظیر متغیرهای بارش، دما، رواناب و نیاز آبی گیاهان) است که توجه بسیاری از محققان را جلب کرده است. تغییر در پارامترهای اقلیمی نقش مهمی در وضعیت منابع آب یک کشور دارد. در ارتباط با تغییر اقلیم، انسان با دو مشکل اساسی در حوزه آب روبه رو است؛ یکی داشتن مازاد آب و وقوع سیلاب های مخرب در فصول سرد سال و دیگری کمبود آب و وقوع خشک سالی در فصول گرم است. هیئت بین المللی تغییر اقلیم پیش بینی می کند که خشک سالی ها و سیلاب ها با افزایش پیامدهای تغییر اقلیم، رو به افزایش است و در نهایت به تغییرات محسوسی در عملکرد سامانه های منابع آب منجر خواهد شد. پیش بینی ها حاکی از آن است که تا سال 2050 مسئله مدیریت منابع آب اصلی ترین موضوع مورد بحث در کشورهای گوناگون جهان خواهد بود. اگر روند رشد جمعیت در 30 سال آینده ادامه یابد بخش مهمی از مردم جهان با مشکلات تامین آب روبه رو خواهند بود و بدین ترتیب می توان گفت این مسئله نه تنها یک بحران بلکه فاجعه ای است که از مدتی پیش آغاز شده است. 

ایران نیز ازجمله کشورهایی است که با کمبود آب مواجه است و توجه به پایداری منابع آب و شیوه های مقابله با سیلاب ها و خشک سالی در آن ضروری است. نشانه ها و مصادیق کم آبی در ایران ازجمله خشک شدن دریاچه ها، رودخانه ها و تالاب ها، کاهش سطح آب های زیرزمینی، خالی از سکنه شدن بعضی از روستاها، فرونشست زمین، تخریب کیفیت آب، ریزگرد، فرسایش خاک، بیابان زایی و توفان های گردوغبار، غیرقابل اجتناب و چشم پوشی هستند.

سوم: با توجه به آنکه اقلیم و زیست بوم ارتباط و تعامل تنگاتنگی با یکدیگر دارند، تغییرات اقلیمی اثرات فراوانی بر منابع آبی برجای می گذارد. برای مدیریت بهتر منابع آب، ضرورت دارد میزان تاثیرگذاری تغییرات اقلیمی بر منابع آب کشور بررسی شود. تغییر اقلیم بر کمیت و کیفیت آب اثر گذاشته و آب شرب، کشاورزی و نیاز صنایع به آب را متاثر می کند. تحقیقات محققان نشان می دهد تغییر اقلیم بر چرخه هیدرولوژی، منابع آب قابل دسترس، مدت، شدت، الگو و زمان بارش در مناطق مختلف، تغذیه آبخوان ها و سفره های آب زیرزمین، وقوع خشک سالی و سیل، تهی شدن مخازن آب های زیرزمینی، تغییر در نرخ تبخیر و تعرق گیاهان، تغییر الگوی جریان آب در زمستان و کاهش ذخایر برفی در کوهستان ها، بالا آمدن سطح آب اقیانوس ها و دریا، خشک شدن قنوات و چشمه ها، کاهش دبی چاه های عمیق، تغییر جهت جریان آب های زیرزمینی و شورشدن آبخوان ها تاثیر می گذارد. همچنین تغییر اقلیم روی کیفیت آب نیز تاثیر خواهد داشت. با رشد موجودات هوازی در دریاچه ها کیفیت منابع آب پایین آمده و هزینه تصفیه آب افزایش پیدا می کند.

چهارم: سازگاری با تغییر اقلیم، پیش شرط توسعه پایدار است و اتخاذ مدل مناسب مدیریتی برای کاهش پیامد تغییر اقلیم بر منابع آبی ایران امری ضروری است. باید براساس روند تغییرات جهانی آب وهوا، با سیاست گذاری کارآمد، الگوهای مصرف آب خود را منعطف تر و با طبیعت سازگارتر کنیم و به دنبال فعالیت های طبیعت محور باشیم. تغییر نگرش سیاست گذاران به آب و تغییر اقلیم، اصلاح حکمرانی آب و مدیریت پایدار آب از ملزومات اساسی سازگاری مدیریت آب با چالش های تغییر اقلیم است. سازگاری مدنظر ما به معنی تغییر سیستم های مدیریتی آب با هدف تطبیق با تغییرات اقلیمی، تعدیل در روندهای مدیریتی، فعالیت ها، فرایندها و ساختارها در پاسخ به تغییرات اقلیمی است؛ بنابراین تدوین برنامه اقدام سازگاری در سطح ملی و منطقه ای و بین المللی برای مقابله با اثرات تغییرات اقلیم ضروری است. توسعه منابع آبی جدید، بهبود راندمان آبیاری، استفاده از چرخه افزایندگی آب، استفاده از منابع آب غیرمتعارف، اصلاح شیوه های کشاورزی و جلوگیری از آلودگی آب ها، روش هایی برای مقابله با اثرات تغییر اقلیم اند. فراموش نکنیم انسان توان مقابله با طبیعت را ندارد و ناچار است خود را با طبیعت سازگار کند.