آرشیو سه‌شنبه ۲۷ اسفند ۱۳۹۸، شماره ۳۶۷۲
صفحه آخر
۱۶
صاف و ساده

حسرت اعتبار در روز مبادا

قادر باستانی

امروز همان روز مباداست. ما ایرانی ها، در عمرمان چنین هراس عمومی را تجربه نکرده بودیم؛ حتی سخت ترین روزهای جنگ که میگ‎های مهاجم عراقی در آسمان شهرهای مان جولان می دادند، چنین نگران و بدحال نشده بودیم. امیدواریم هرچه زودتر این بلای کرونا، شر خود را از جامعه بشری بکند و برود؛ ولی تجربه های گران بهایی را برای فرداهای کشور عزیزمان می اندوزیم.

بخشی از این تجربه مربوط به روابط دولت- ملت است. مدیران ما در چند دهه اخیر، چنین عادت کرده اند که غالبا بگویند همه چیز خوب است و هرچه خلاف آن گفته شده، تکذیب می شود. ما خوبیم و هیچ مسئله و مشکلی نداریم. اگر هم مشکلی بوده، آن را به سرعت حل کرده ایم. چنین مواضع تکراری، باعث شده که مردم به نوعی تفسیر از اظهارات مسئولان امر برای خود پیدا کنند که اکنون جنبه عمومی یافته است. برای مثال وقتی می گویند شیوع کرونا شایعه ای بیش نیست؛ یعنی کرونا شیوع یافته است! وقتی می گویند نگران نباشید، بنزین گران نخواهد شد؛ یعنی چند روز دیگر قیمت بنزین سه برابر خواهد شد! نتیجه چنین ادبیات گفتاری برخی مسئولان که از طرف رسانه های رسمی دنبال شده، زوال اعتماد عمومی و خدشه دارشدن روابط  دولت - ملت بوده است.

اعتماد، سرمایه اجتماعی است که برساختن آن خشت به خشت، زمان بر و پرزحمت است؛ اما تخریب این اعتماد به چشم برهم زدنی اتفاق می افتد. اساس پیشرفت جوامع توسعه یافته دنیا، بر همین مبنای اعتماد عمومی استوار شده و دروغ و ناراستی، بدترین برخوردهای اجتماعی را با مرتکب آن به دنبال دارد. در گذشته به دلیل محدودیت دسترسی به رسانه ها، آگاهی عمومی ضعیف بود؛ اما اکنون با وجود شبکه های رنگارنگ اجتماعی و دسترسی گسترده به اخبار و اطلاعات، عرصه بر مسئولان تنگ شده است؛ به همین خاطر در بحران های اجتماعی، مشکلات جدی بروز می کند و رتق و فتق امور جامعه، دچار معضل می شود.

دلیل زوال اعتماد، به جز شیوه ارتباط مسئولان با مردم و فقدان صراحت و صداقت کافی در برخی موارد و همچنین نحوه عملکرد رسانه های رسمی به ویژه رسانه ملی، مسئله بی اعتبار کردن اشخاص و نهادهایی است که مردم به آنها اعتماد و از آنها نوعی حرف شنوی دارند. در جامعه شناسی به این افراد یا نهادها، گروه های مرجع می گویند؛ مثلا در یک روستا، پیش نماز مسجد و ریش سفیدان، گروه مرجع هستند. در سطح جامعه هم برخی اشخاص و نهادها هستند که در گذر زمان دچار تغییر و تحول می شوند. اینها سرمایه اجتماعی هستند که در شرایط بحران به کمک مسئولان می آیند و در کنترل افکار عمومی، یاری می رسانند. برای مثال شخصی می گوید در انتخابات شرکت کنید، همین تکرار شخص، باعث مشارکت عمومی و ارتقای اعتبار جهانی و به تبع آن تقویت امنیت ملی می شود. برخی موسسات مردم نهاد یا ان جی او ها هم چنین شرایطی دارند و در سطح محلی و ملی، دارای اعتبار هستند و گروه مرجع به شمار می روند.

اتفاقی که در دهه های اخیر در کشور ما رخ داده این است که برخی دانسته و ندانسته همه تلاش خود را معطوف کردند که این اشخاص مورد اعتماد عامه مردم را بی اعتبار کنند. موسسات مردم نهاد، هر کدام به بهانه ای تعطیل شوند. در یک جامعه انسانی، چنین اشخاص و نهادهای مرجع، پایه های استوار اجتماع هستند و در روز مبادا به داد مردم می رسند. این اتفاق نامیمون فقط در میان سیاست مداران نبوده و در میان نویسندگان، هنرمندان، متفکران اجتماعی، فیلسوفان، مورخان و علما نیز به نحوی حادث شده است.

مسئولان امروز حسرت اعتبار را می خورند و به درستی شکایت دارند که چرا مردم برعکس خواسته های آنها عمل می کنند. چرا هشدارها را جدی نمی گیرند و در کوچه و بازار هستند و سفر می روند و حرف آنها را گوش نمی دهند. اگر اعتبار آن اشخاص و نهادهای مورد اعتماد مردم خدشه دار نشده بود، هر کدام از آنها می توانستند گروهی از مردم را متقاعد کنند که به توصیه ها توجه جدی داشته باشند. حتی در وضعیت کلی کشور هم که با تحریم های ظالمانه آمریکا مواجه است و همه فشارها و ناملایمتی ها بر گرده اقشار تهیدست جامعه سنگینی می کند، برخی اشخاص اعتبار بین المللی دارند و می توانند راه گشا باشند؛ اما نه فقط استفاده نمی شوند، بلکه سعی می شود همان اعتبار هم زائل شود.

دوره ای بود که آیت الله هاشمی رفسنجانی، ارتباط شخصی بسیار محکمی با هیئت حاکمه عربستان سعودی ایجاد کرده بود؛ به نحوی که امیرعبدالله، در سفر به تهران به منزل شخصی ایشان آمده بود. در دوره دولت نهم و بروز مشکلات منطقه ای و اعلام آمادگی مرحوم هاشمی برای ایفای نقش در راستای بهبود روابط، چنین فرصتی فراهم نشد و روابط به حدی تخریب شد که امروز بخش مهمی از مشکلات سیاست خارجی ما مربوط به همین مسئله است و ضرباتی کاری بر تعاملات بین المللی ما زده است.

بحران هایی که پشت سر هم از شماره خارج شده و مردمان کشورمان را مستاصل کرده، به امید خدا رفع خواهد شد؛ اما باید از این بحران ها درس بگیریم تا در روزهای سخت، برای گذر از آن استفاده کنیم. واقعیت این است که نظام مردمی ما، ظرفیت کافی برای همه فکرها، سلیقه ها، قرائت ها و رویکردها دارند و محدودکردن آن به نحوی که فقط گروه اندکی را در بر بگیرد، کمکی به قوام و دوام نظام نمی کند. درس مان از روز مبادایی که درگیرش هستیم، آن باشد که از اشخاص و جریان های مورد اعتماد مردم، بخواهیم تا وارد عرصه عمومی شوند. موسسات مردم نهاد را ارج نهیم و کمک شان کنیم تا در چنین شرایطی از اعتبارشان بهره مند شویم و حسرت فقدان اعتماد را نخوریم.