آرشیو شنبه ۳ خرداد ۱۳۹۹، شماره ۳۷۲۷
اندیشه
۸
نگاه

کمونیسم غیرممکن

مارکس در سال1870 مشغول همکاری با انترناسیونال اول بود. استراتژی بلندمدت او تشویق طبقه کارگر در همه کشورها به انجام عمل سیاسی سوسیالیستی مستقل بود. او هیچ گاه موافق شورش ناگهانی طبقه کارگر آن گونه که باکونین و دیگر آنارشیست ها در سر داشتند، نبود و با اولین اقدام به قیام در پاریس به دنبال شکست فرانسه در سپتامبر 1870 در جنگ فرانسه و پروس مخالفت کرد. در سپتامبر این سال در خطابه دوم «جنگ داخلی فرانسه» نوشت: «طبقه کارگر فرانسه اکنون خود را در وضعیتی بی نهایت دشوار می بیند. در موقعیتی که دشمن در پشت دروازه های پاریس است، هر اقدامی برای سرنگون کردن حکومت نوعی دیوانگی مایوسانه است. کارگران فرانسوی باید به وظایف شهروندی خود عمل کنند؛ اما در عین حال، آنان باید مواظب باشند که خاطره های ملی 1792 آنان را به دنبال خود نکشاند، همچنان که دهقانان فرانسه دچار این غفلت شدند که گذاشتند خاطره های ملی امپراتوری اول بر آنان تاثیر بگذارد». در 18 مارس 1871 هنگامی که کارگران پاریسی در پاسخ به تلاش های تحریک آمیز دولتمردان برای تصاحب توپخانه گارد ملی شورش کردند، مارکس اذعان کرد انقلابی ها انتخاب دیگری ندارند. تضعیف روحیه طبقه کارگر در آن شرایط سودی نداشت. بنابراین او حمایت کامل خود را از قیام کمون اعلام کرد، با وجود اینکه می دانست این جنبش برای مدت زیادی دوام نمی آورد.

 امروز به واسطه عکس ها و نقاشی های باقی مانده از کمون گزارش مارکس گزارشی مصور است: محل استقرار توپخانه گارد ملی در مونمارتر، تابلوی دیوار هم پیمانان، سنگربندی و سیمای انقلابی شهر، تابوت ها و اجساد کفن پوش اعدامیان. کمون دقیقا همان انقلابی بود که مارکس در آخر «هجدهم برومر» پیش بینی کرده بود: «انقلاب بعدی در فرانسه قرار نیست مثل انقلاب گذشته فقط دولت را با سازمان های بوروکراتیک- نظامی انبوهی که مثل انگلی وحشتناک پیکر جامعه فرانسه را می مکد از دستی به دست دیگر منتقل کند بلکه قرار است آن را درهم بکوبد». مارکس بسیاری از رئوس جامعه مابعد سرمایه داری را که پیش از آن در آثار سوسیالیست های تخیلی به وفور دیده می شد، این بار با تکیه بر تجربه عملی کمون با مفهوم «دیکتاتوری پرولتاریا» صورت بندی کرد و بخش های مهمی را به پروژه سیاسی خویش افزود؛ مفهومی که فارغ از جنجال های دست راستی پیرامون آن در بین چپ نیز به خصوص پس از تجربه استالینیسم و رابطه سوسیالیسم و دموکراسی محل بحث فراوان بوده است. آیا دیکتاتوری پرولتاریا به معنای نوعی جدید از دیکتاتوری، دیکتاتوری اقلیت حزبی- بوروکراتیک بر پرولتاریا است یا رهاشدن تاریخی از مفهوم دیکتاتوری که نه فقط اقتصاد بلکه همه وجوه حیات آدمی را به انقیاد می کشاند؟ اگر لنین نظریه خود را درباره دولت از دل این تجربه بیرون کشید و اعلام تشکیل «دولت کارگری» کرد، کمون عملا نمونه ای از زوال دولت یا آن چیزی بود که مارکس آن را «دیکتاتوری پرولتاریا» می نامید. او در 1875 در «نقد برنامه گوتا» دیکتاتوری پرولتاریا را ملغی شدن دولت در دوران انتقال و گذر سیاسی از جامعه سرمایه داری به سوسیالیستی خواند.آنچه در کمون اتفاق افتاد دموکراسی مستقیم و مشارکت همگانی همراه با انتخابات شوراهای محله ای و شهری در ترکیبی از پرولتاریا، خرده بورژوازی و جمعی از هنرمندان و روزنامه نگاران بود که در آن نمایندگان تحت نظارت دائم اعضای پایین بودند و موسسات صنعتی و اقتصادی به صورت خودگردان اداره می شدند. کمون نوع جدیدی از زندگی کردن آزادانه و هم بسته با نفی هرگونه سلطه - اعم از دولتی و سانترالیسم تشکیلاتی - بود.مارکس در نامه به لودویگ کوگلمان نوشت: «با رویداد کمون پاریس مبارزه طبقه کارگر با طبقه سرمایه دار و دولت آن پا به مرحله نوینی گذاشت که جریان بلاواسطه قضیه به هر نحو هم باشد، باز نقطه عطف جدیدی حاصل خواهد شد که دارای اهمیت تاریخی جهانی خواهد بود». او همچنین در پاسخ به «رذالت روزنامه نگاران بورژوا» که از نظر او هرگز این طور سنگ تمام نگذاشته بود، نوشت: «بله، آقایان، کمون خیال آن دارد که ویژگی های طبقاتی را از میان بردارد که تعداد زیادی کارگر و اقلیتی ثروتمند می سازد. کمون قصد کرده از سلب مالکیت کنندگان، سلب مالکیت کند. کمون قصد دارد ویژگی های فردی راستین را از طریق تبدیل معنای تولید، زمین و سرمایه و به خصوص معنی بردگی و بهره برداری از نیروی کار، به ابزار محض آزادی و انجمن های کاری آشکار کند. این است کمونیسم، کمونیسم غیرممکن». کمون در ادامه تلاش طبقه کارگر در جنبش چارتیست ها در انگلستان، شورش مسلحانه کارگران ابریشم بافی لیون در فرانسه و شورش مسلحانه کارگران نساجی بود، با اولین خیزش سیاسی طبقه کارگر بود که به پیروزی- هرچند برای مدتی محدود- رسید. در این دوره قوانین مترقی بسیاری برای نخستین بار در تاریخ عملی شد، مثل سپردن اداره کارخانه ها به اتحادیه های تعاونی کارگری، لغو مالکیت خصوصی و اجتماعی کردن آن، تغییر سلسله مراتب کار و وضع جدید خدمات عمومی، آموزش رایگان، جداسازی نهادهای دولت، دادگستری و آموزش از کلیسا، لغو مجازات اعدام و سوزاندن گیوتین به عنوان نماد آن در مقابل مجسمه ولتر، حقوق برابر، آزادی بیان و مطبوعات، آزادی اجتماعات و... .