آرشیو یک‌شنبه ۸ تیر ۱۳۹۹، شماره ۷۳۷۹
سینما
۱۵
یادداشت

سینمای اجتماعی و اکران آنلاین

رضا صائمی (منتقد سینما)

عنوان این یادداشت یکی از مناقشه برانگیزترین مسائل سینمای ایران است. هم سینمای اجتماعی و هم اکران آنلاین هر دو از مسائل پرچالش در سینمای ماست همواره بر سر اینکه سینمای اجتماعی چیست و چه ویژگی هایی دارد و اینکه اساسا اجتماعی بودن ژانر است یا مضمون و محتوا، مناقشه و اختلاف نظر وجود داشته. حالا اکران آنلاین هم به دلیل تجربه تازه نمایش پر از پرسش ها و ابهاماتی است که هنوز تصویر روشن و دقیقی درباره آن وجود ندارد. اینکه مثلا اکران آنلاین می تواند مخاطب سنتی سینما را جذب کند یا خیر، همچنین اینکه آیا فیلم های اجتماعی یا آثاری که جدیت بیشتری دارند می توانند در این شیوه اکران با اقبال مخاطب همراه شوند یا خیر. نگرانی و دغدغه فیلمسازان و تهیه کنندگان که حالا در شرایط موجود با محدودیت های بیشتری مواجه شدند ریزش مخاطب و زیان اقتصادی برای فیلم هایشان است. گرچه تجربه اکران آنلاین فیلمی مثل «خروج» که نخستین فیلم در اکران آنلاین بود بخشی از این نگرانی را رفع کرد.

 استقبال خوب از این فیلم که یک فیلم اجتماعی محسوب می شد و فروش میلیاردی آن با توجه به اکران آنلاینی اش این امیدواری را ایجاد کرد که هم این شیوه اکران می تواند آلترناتیو نمایشی خوبی باشد هم فیلم های اجتماعی در این پلتفرم اینترنتی جواب می دهد. گرچه برخی نام ابراهیم حاتمی کیا به عنوان کارگردان اثر و کنجکاوی درباره آثارش به علاوه حاشیه های جنجالی متن و فرامتن فیلم و حضور فرامرز قریبیان را در این فیلم به عنوان نخستین تجربه همکاری اش با حاتمی کیا در موفقیت اکران آن موثر دانستند و معتقدند هر فیلم اجتماعی دیگری از مولفه های جذاب برای جلب مخاطب و فروش بالا برخوردار نیست.

گرچه نمی تواند این رویکرد و تحلیل را به عنوان یک قاعده خدشه ناپذیر معیار قرار داد. در طی سال های اخیر و چه بسا در یک دهه گذشته مخاطب شناسی سینمای ایران واقعیت های دیگری را نشان می دهد. از جمله اینکه دیگر این ژانر یا حضور بازیگران چهره و سلبریتی نیست که فروش بالا و گیشه پررونق را تضمین می کند و هر فیلم خوبی فارغ از نوع ژانر آن می تواند موفق باشد چنانکه در سال های اخیر اغلب این فیلم های اجتماعی خوب بودند که بیش از فیلم های کمدی مورد استقبال مخاطب قرار گرفتند یا دست کم پا به پای آنها فروش کردند. از جدایی نادر از سیمین و فروشنده اصغر فرهادی گرفته تا ابد و یک روز و متری شیش و نیم سعید روستایی که نه تنها از برخی فیلم های پرسر و صدای کمدی کمتر نفروختند که از آنها پیشی هم گرفتند.

 فیلم هایی که بر خلاف آثار کمدی، مضمون تلخی داشتند اما این تلخی نه تنها دافعه برانگیز نبود که مخاطبان انبوهی را جذب قصه و فضای خودکرد. به نظر می رسد رشد آگاهی سینمایی مخاطبان و افزایش مخاطبان جوان و جدی طی سال های اخیر موجب شده تا ذائقه مخاطب ایرانی بتدریج تغییر کرده و هژمونی ژانرها کاهش یابد. حالا مخاطب از فیلم خوب استقبال می کند بدون اینکه به ژانرش توجه کند. گرچه همچنان به دلایل فرامتنی و اجتماعی، ژانر کمدی یکی از پرطرفدارترین ژانرهای سینمایی است. واقعیت این است که هرچقدر مولفه آگاهی بر سرگرمی پیشی بگیرد فیلم های اجتماعی و فلسفی و روانشناسی و... نسبت به فیلم های کمدی طرفداران بیشتری پیدا می کند. بر همین مبنا به نظر می رسد فیلم های اجتماعی در اکران آنلاین موفق تر از فیلم های کمدی باشد. به این دلیل که اکران آنلاین و شیوه نمایش و تماشای فیلم در آن بیشتر  مخاطبان خاصی که به ساز وکارهای آن آشنا هستند به سراغ آن می روند و این دسته از مخاطبان فیلم های جدی و هنری تر را برای تماشا انتخاب می کنند. مثلا اکنون فیلم های طلا به کارگردانی پرویز شهبازی یا فیلم بهت به کارگردانی عباس رافعی که در حال اکران آنلاین هستند به دلیل قصه اجتماعی که دارند می توانند مورد توجه مخاطبان جدی قرار بگیرند.

اگرچه اکران آنلاین مزایا و معایب خاص خود را دارد. مثلا فیلم خروج علی رغم فروش بالا به همان سرعت نیز نسخه قاچاق و لینک های دانلود غیرقانونی اش در فضای مجازی دست به دست شد و مخالفان طرح نیز بر این امر تاکید کردند که زیرساخت ها برای انجام این کار در کشور هنوز مهیا نشده و باید معضلات اکران آنلاین را هم آسیب شناسی کرد. با این حال موافقان اکران آنلاین معتقدند قاچاق فیلم های در حال اکران به شیوه سنتی یا اینترنتی آن مربوط نیست و یک معضل بنیادی در سینمای ایران است که هنوز ساز و کارهای زیرساختی آن طراحی و اجرا نشده و هیچ فیلمی از قاچاق شدن مصون نیست. از سوی دیگر موافقان اکران آنلاین معتقدند حتی با بازگشایی سینماها تا مدت ها ممکن است مردم از نگرانی کرونا به سینما نروند. بنابراین اکران آنلاین با همه محدویت ها و معایبش، در این شرایط تنها راه ممکن برای نمایش فیلم هاست و هرچه این شیوه اکران بیش تر تجربه شود، تعداد بیشتری از مردم با آن آشنا می شوند و شیوه تماشای آنلاین در خانه را می آموزند و در واقع تماشای آنلاین به مثابه یک فرهنگ سینمایی نهادینه می شود.

به نظر می رسد که تداوم اکران آنلاین می تواند ساز و کار تجاری و اقتصاد سینما را تحت تاثیر قرار دهد و مناسبات تازه ای در این زمینه ایجاد کند. از جمله برجسته شدن نقش پلتفرم های اینترنتی و رقابت بین آنها که می تواند بازار اکران آنلاین را داغ نگه دارد. این تاثیر می تواند فراتر از بخش اکران و نمایش، حتی بخش تولید را هم در بر بگیرد. به این معنا که فیلم هایی با ساختاری مخصوص اکران اینترنتی ساخته شود. فیلم هایی مثل خروج، طلا و کشتارگاه برای تماشا روی پرده سینما ساخته شده اند و نمایش آنها روی صفحه های کوچک بخشی از وجوه تکنیکی و زیبایی شناسی آنها را از بین می برد اما وقتی فیلمی متناسب با فرمت نمایش اینترنتی تولید شود با کیفیت بهتری نمایش داده خواهد شد. اکران آنلاین فرصتی فراهم کرده تا برخی از فیلمسازان آثار قبلی خود را در این بازار نیز عرضه کنند مثل عرضه اینترنتی فیلم هجوم (شهرام مکری). واقعیت این است که اکران آنلاین یک امکان جدید و ناگزیر در شرایط بحرانی امروز است که هنوز سینمای ایران، تجربه کافی در آن کسب نکرده و چالش ها و تفسیرهای زیادی درباره آن مطرح است. از جمله اینکه زیرساخت های فنی مناسب و سازوکار مالی دقیقی درباره مدیریت اکران آنلاین وجود ندارد و قوانین و ضوابطی که بتوان از حیث حقوقی و اقتصادی این عرصه را ساماندهی کند و فیلم ها را از قاچاق مصون نگه دارد موجود نیست اما گریزی از آن نیست و حتی در دوران پس از کرونا هم این شیوه اکران می تواند به عنوان یکی از گزینه های موجود نمایش استفاده شود.

از این رو سازمان سینمایی باید این مساله را جدی بگیرد و ضمن حمایت از سینماگران در شرایط بحرانی به مکانیسم کارشناسی شده در زمینه اکران آنلاین برسد تا اکران آنلاین، هم پررونق باشد هم عادلانه. در این میان فیلم های اجتماعی از شانس بیشتری برای دیده شدن برخوردارند. سینمای اجتماعی بواسطه ماهیت رئالیستی خود از سویه ای واقع گرایانه برخوردار بوده و می تواند به مثابه یک ابژه هنری و ابزار رسانه ای در خوانش و پالایش مسائل اجتماعی ایران موثر باشد به شرطی که سینمای اجتماعی ما دچار سیاست های اشتباهی نشود.