آرشیو سه‌شنبه ۱۰ تیر ۱۳۹۹، شماره ۷۳۸۱
ایران قرن
۱۶

تمدید 60 ساله قرارداد نفت جنوب

آتشی بر جان دارسی

لیلا ابراهیمیان

 یکشنبه ششم آذرماه 1311؛ روزنامه اطلاعات در شماره فوق العاده خود مژده الغای امتیازنامه نفت جنوب را می دهد: «شوق و شعف مفرطی که بر اثر مژده الغای امتیازنامه نفت جنوب برای ما دست داده است، نتوانستیم این خبر برجسته و مهم را تا فردا صبح بعهده تعویق اندازیم. امتیازنامه دارسی لغو شد... به پاس این عطیه بزرگ و از بین رفتن یک قرارداد موهن... مقتضی است تمام طبقات جشن بگیرند.» یک روز قبل روزنامه اطلاعات نوشته بود: «به قلب من الهام شده است عن قریب امتیازنامه دارسی لغو می شود.» همان شب رضاشاه در جلسه ای، وزیران خود را توبیخ کرده که چرا نتوانسته اند قرارداد بهتری با شرکت نفت انگلیس و ایران ببندند و با انداختن امتیازنامه دارسی در بخاری در میان شگفت زدگی وزیران، نامه الغای آن را دیکته می کند. روز یکشنبه وزارت دارایی اعلامیه لغو امتیازنامه را به «جکس»، نماینده کمپانی نفت انگلیس و ایران در پنج بند ابلاغ کرد؛ در بخشی از این ابلاغیه آمده بود: «هر چه بر توسعه و بسط کمپانی افزوده شده، منافع ایران بیشتر تضییع گردیده است.» به عیسی فیض، کمیسر نفت ایران در لندن هم تلگراف می کنند که فورا به ایران بازگردد، اما او این اقدام را خلاف منافع ایران می داند و تا بازگشت سرجان کدمن، رئیس کمپانی انگلیس و ایران از سفر امریکا صبر می کند.

قرن بیستم با امتیازنامه دارسی در سال 1901 آغاز شد و دارسی همیشه مخالفانی داشت؛ زمانی نیکولای دوم تزار روسیه، زمانی امریکا و بعد ایران؛ مدت ها بود که درباره لغو امتیاز دارسی می گفتند، از سال 1917 تا الغای آن در سال 1932؛ پانزده سال که حداقل سه رشته مذاکره میان انگلیس و ایران درباره آن انجام شد؛ نصرت الدوله فیروز، آرمیتاژ اسمیت و عبدالحسین تیمورتاش از سمت ایران و انگلیس هم به دنبال این بودند که خود را از شر مقررات ابهام آلود و نامساعد قرارداد دارسی برهانند. کدمن از زمان تاج گذاری رضاشاه توانسته بود در دل او خودش را جا کند و در نظرش وزنی و اعتباری یابد. روزی که شاه تاج بر سرمی گذاشت کدمن از تجدیدنظر در قرارداد گفت و آن گفته بر دل شاه نشست؛ پیشنهاد ایران هم 25 درصد سهم، یعنی واگذاری یک چهارم کل سهام کمپانی به ایران بود؛ همچنین ایران هم چون انگلیس دو مدیر در هیات مدیره داشته باشد و آنها هم از حق وتو برخوردار شوند. اگرچه انگلیس می خواست حقوق و اختیارات کمپانی صریح تر بیان شود، تضمین ها قطعی تر شده و قرارداد تمدید شود، اما تعلل می کرد. ایران عجول تر بود؛ تیمورتاش از روزنامه ها خواسته بود تا در قدح و ذم دارسی بنویسند. هفتم تیرماه 1311 روزنامه اطلاعات قرارداد دارسی را سست، یک طرفه و بی بنیان خواند. روز بعد همین روزنامه با اشاره به سخنرانی کدمن در ضیافت روسای کمپانی های نفتی در شیکاگو نوشت: «دنیا حاضر نیست حرف ناحساب گوش کند ولو اینکه مقید و پایبند به تعهدات و قراردادهای بین المللی باشد.» بیست وپنجم آبان ماه روزنامه ایران در سرمقاله خود از رضاشاه خواست امتیازنامه دارسی را لغو کند و سه روز بعد بار دیگر روزنامه اطلاعات مقاله ای با عنوان «الغای امتیازنامه دارسی» منتشر کرد. بالاخره هفته اول آذرماه 1311، رضاشاه در اعتراض به طرف انگلیسی و اینکه آنها به تعهدات خود کامل عمل نکرده بودند، قرارداد دارسی را آتش زد؛ دهم آذرماه الغای امتیازنامه دارسی به مجلس شورای ملی گزارش شد و مجلس به اتفاق آرا آن را تصویب کرد. پنج روز بعد از لغو قرارداد، چند فروند کشتی نظامی انگلیسی در اعتراض به اقدام دولت ایران در لغو پیمان دارسی اعزام شده و شرکت نفت انگلیس و ایران رسما به الغای امتیازنامه واکنش منفی نشان می دهد. انگلیس اخطار کرد که اگر ایران تا یک هفته دیگر اعلامیه الغا را پس نگیرد موضوع اختلاف را به قید فوریت به دادگاه بین المللی لاهه ارجاع خواهد کرد. اما یک هفته بعد محمدعلی فروغی در پاسخ نوشت که الغای امتیازنامه امر داخلی است و دخلی به دادگاه بین المللی لاهه ندارد؛ اگر انگلیس به فشار و ارعاب ادامه دهد، ایران به شورای جامعه ملل شکایت خواهد برد. انگلیس فرصت از دست نگذاشت و روز بیست وسوم آذرماه به شورای جامعه ملل شکایت کرد. حدود 50 روز بعد، در نیمه بهمن ماه ادوارد بنش، قطع نامه ای را به شورای جامعه ملل پیشنهاد کرد که در آن از هر دو طرف دعوی خواسته شده بود سعی کنند اختلاف خود را با مذاکره مستقیم فیصله دهند. تقی زاده می گوید: وقتی موضوع تمدید قرارداد مطرح شد رضاشاه به «تحاشی و وحشت» گفت: «محال است؛ ابدا ابدا نمی شود. ما این همه در این مدت چهل سال لعنت کرده ایم به آن کسی که این امتیاز را داده، می خواهید شصت سال دیگر به ما لعنت کنند.»

یازدهم اسفندماه کدمن، فریزر و یانگ همراه پیش نویس قرارداد مورد نظرشان از لندن رهسپار بمبئی شدند و روز چهاردهم فروردین ماه 1312 به تهران رسیدند. نمایندگان شرکت نفت انگلیس و ایران برای بحث درباره پیش نویس قرارداد دورهم  گرد آمدند ولی به نتیجه نرسیدند؛ قبل از ترک ایران، باید کدمن کاری می کرد؛ او روز چهارم اردیبهشت به دیدار رضاشاه رفت؛ آن روز هفدهمین سالروز تاج گذاری شاه بود. گفت وگوی کدمن و رضاشاه یا شاید فشار او باعث شد شاه میانداری کند و نمایندگان دو طرف بر سر اصول قرارداد توافق کنند. نهم اردیبهشت 1312 قرارداد جایگزین امتیازنامه دارسی به امضا رسید؛ قراردادی 60 ساله. دو روز بعد کدمن راهی بغداد می شود و هفتم خرداد 1312 مهر تصویب مجلس شورای ملی پای قرارداد جایگزین امتیازنامه دارسی می نشیند.