آرشیو سه‌شنبه ۳۱ خرداد ۱۴۰۱، شماره ۷۹۳۷
ایران اقتصادی
۱۳

«ایران» ازظرفیت های بازار قزاقستان برای ایران گزارش می دهد : فرصت آفرینی دولت برای فتح قله 3 میلیارددلاری تجارت با قزاقستان

مرتضی عبدالحسینی

ایران و قزاقستان هیچگاه همکاری های  جدی تجاری نداشته و آمارها می گوید که ایران سی امین شریک تجاری قزاقستان و آنها نیز شریک بیست و هفتم ایران هستند. این درحالی است که ما به صورت زمینی و ریلی از طریق ترکمنستان قابلیت اتصال به این کشور را داریم و قزاق ها نیز به موقعیت ژئو اکونومیک ما برای اتصال به اقیانوس هند و جهان عرب احتیاج دارند. به دنبال نگاه دولت سیزدهم به روابط با همسایگان بخصوص آسیای میانه و در دنباله سفرهای متقابل روسای جمهور این کشورها، این بار قاسم ژومارت توکایف رئیس جمهور قزاقستان به همراه هیاتی به ایران سفر کرده است. در این گزارش به طور ویژه ای به 5 مانع گسترش همکاری های ترانزیتی و تجاری با قزاق ها اشاره شده است.

 ایران موقعیتی ضروری برای قزاق ها

قزاقستان به عنوان یکی از همسایگان ایران، با تولید ناخالص داخلی 180 میلیارد دلاری ثروتمندترین جمهوری آسیای مرکزی است که در حد فاصل سال های 2000 تا 2020 نیز رشد متوسط 1.5 درصدی را در اقتصاد خود ثبت کرده است. این کشور همچنین با مساحت 2.725 کیلومتر مربع وسیع ترین جمهوری منطقه و یکی از بزرگترین کشورهای آسیایی محسوب می شود که 19 میلیون جمعیت دارد و نیاز وارداتی آنها در سال 2021 رقم نسبتا بالایی  متجاوز از 46 میلیارد دلار بوده است. با وجود فاصله نه چندان زیاد دریایی ایران و قزاقستان، مبادلات تجاری بین این دو کشور در سال های اخیر چشمگیر نبوده به طوری که ایران سی امین   شریک تجاری قزاقستان بوده و تنها 0.2 از کالا های وارداتی خود را از ایران وارد می کند. عدم توسعه روابط تجاری ایران و قزاقستان در حالی  است که سال های سال است دو کشور در مراتب  گوناگون، علاقه سیاسی و اقتصادی به یکدیگر نشان داده و روی بیش از 60 سند مختلف به توافق و اجماع رسیده اند. روابط دیپلماتیک دو کشور از سال 1371 شروع شده و سفارت قزاقستان در ایران در سال 1372 افتتاح شده و در حال حاضر علاوه بر آن 3 کنسولگری فعال نیز در شهر های مختلف ایران دارد. بالعکس نیز ایران سفارت خود در قزاقستان را در همان سال 1372 فعال کرده و در بندر آکتائو همان بندر دریایی قزاقستان که از طریق خزر به آن وصل هستیم نیز کنسولگری فعالی دارد. در بین همسایه های قزاقستان، ایران تنها کشوری است که مزیت اتصال آنها به اقیانوس هند را دارد و این کشور تنها از طریق ایران است که می تواند به طور مستقیم به اقیانوس هند متصل شود. از طرف دیگر همچنین موقعیت جغرافیایی ایران تنها راه زمینی قزاق ها برای اتصال به جهان پر از تجارت اعراب است و به اذعان مقامات قزاقستانی، توسعه روابط تجاری و سیستم های حمل و نقلی با ایران برای این کشور بسیار ضروری است. در مقابل، این کشور نیز برای ایران ویژگی های جذابی دارد که مهم ترین آن ظرفیت های قزاق ها در تولید غلات و نیاز ویژه کشور ما به واردات آن محصولات است. علی رغم 2 برابر شدن تجارت دو کشور در سال 2021 و همچنین اجرای پروژه های مشترک فرآوری دانه های روغنی، مونتاژ کمباین و... همچنان ضعف بزرگی در توسعه روابط حمل و نقلی و تجاری بین دو کشور دیده می شود. سازمان همکاری های شانگهای (SCO) و سازمان همکاری اقتصادی (ECO) نیز اتحادیه ها و پیمان هایی است که دو کشور به طور همزمان در آن عضو هستند  و می توانند از مزایای تعرفه ای و گمرکی در توسعه روابط خود استفاده کنند.

5 مانع برای رسیدن به تجارت 3 میلیارد دلاری

آمارهای گمرک ایران از ارزش تجارت ایران با قزاقستان طی سال های 1388 تا 1400 نشان می دهد که تراز تجاری ایران و قزاقستان بین سال های 1388 تا 1391 به نفع قزاقستان بوده اما از آن به بعد کفه ترازو به سمت ایران سنگینی کرده است. تنها در سال 1395 بوده که تراز تجاری دو کشور با یکدیگر تقریبا صفر بوده و میزان واردات و صادرات متقابل آن با هم برابر بوده است. در سال 1400، ارزش صادرات ایران به قزاقستان معادل 187 میلیون دلار بوده و در ازای آن ارزش واردات ایران از این کشور نزدیک 78 میلیون دلار رقم خورده و تراز تجاری ایران و این کشور درسال 1400 معادل 109 میلیون دلار به نفع ایران بوده است. این در حالی است که مقایسه آمار های گمرکی نشان می دهد که صادرات ایران به قزاقستان در سال گذشته بیش از 11 درصد رشد داشته که در مقایسه با آمار سال های اخیر قابل قبول است. بررسی داده های تجاری دو کشور نشان می دهد که از سال 1392 به بعد صادرات ایران به قزاقستان همواره در حال نزول بوده و تنها در سال 1400 و 1398 بوده که رشد داشته است. ایران سی امین   شریک تجاری قزاق ها و قزاق ها نیز شریک بیست و هفتم  ما هستند و مرور آمار های تجاری نیز نشان می دهد که رقم تجارت دو کشور قابل ملاحظه نبوده و علی رغم موقعیت جغرافیایی نزدیک و گاهی روابط سیاسی مثبت همچنان واردات قزاقستان از کشور هایی مانند کانادا و مکزیک که آن سر دنیا هستند بیشتر و بالا تر است. بررسی کدهای وارداتی و صادراتی دو کشور نشان می دهد که ظرفیت تجارت 3 میلیارد دلاری بین ایران و قزاق ها قابل تحقق است اما به نظر می رسد 5 عامل اصلی و مانع بر توسعه روابط تجاری دو کشور سایه انداخته است؛ 1. به تبع تحریم های ظالمانه علیه ایران، برای کشوری مانند قزاقستان که در موضع گیری های سیاسی بسیار محافظه کارانه تجارت محور است، ریسک بالایی برای آنها در توسعه روابط محسوب شده و همین یکی از عواملی است که در دیدار های چند روز اخیر مقامات این کشور با همتایان ایرانی خود، از امیدواری بر حل و بهبود مسائل هسته ای و تحریمی ایران سخن می گفتند، 2. تجارت زمینی و ضعف زیر ساخت ها در این مسیر یکی از عوامل بسیار موثر در عدم رشد تجارت این دو کشور است. براساس پژوهش های میدانی، ترکمنستان (ایران و قزاقستان به صورت زمینی از طریق ترکمنستان به یکدیگر متصل اند) در چند سال اخیر تجارت دو کشور با سهولت انجام نگرفته و از طرفی راه آهن شرق (ایران - ترکمنستان - قزاقستان) با مشکلات لجستیکی مواجه است به طوری که با اعلام وزارت خارجه قزاقستان، سرعت حمل ونقل بین این کشور و ایران گاهی کمتر از 10 کیلومتر در ساعت است، 3. ضعف بزرگ در تجارت دریایی به عنوان مرز مستقیم بین دو کشور و کمبود فرصت های تجاری در بنادر دریایی هر دو از دیگر مشکلات تجارت ایران و قزاقستان به شمار می آید. با وجود اینکه کل صادرات ایران به این کشور به طور متوسط در سال های اخیر 300 میلیون تن بوده تنها 2 درصد آن از طریق دریا اتفاق افتاده. در ایران بنادر شمالی در مقایسه با بنادر جنوبی ضعف های زیر ساختی دارند و بندر آکتائو در قزاقستان نیز به همین صورت است، 4. از دیگر موانع می توان به نبود پرواز مستقیم و فرایند پیچیده و طولانی ویزا بین دو کشور اشاره کرد که در سفر روز گذشته قاسم ژومارت توکایف رئیس جمهور قزاقستان، از سوی ایشان اعلام شد که سفر بدون ویزا و حداقل 10 روزه ایرانیان به این کشور فراهم خواهد شد  و 5. با وجود همه اینها بزرگ ترین و مهم ترین مانع تجارت گسترده دو کشور، عدم تفاهم متقابل فعالان اقتصادی دو کشور است. امروزه ظرفیت عظیم قزاقستان برای تولیدکنندگان ایرانی کم است و پتانسیل تولید ایران برای کارآفرینان قزاق ناچیز است.

پتانسیل صادرات ایران در 200 کالا

بررسی آمارهای صادرات و واردات قزاقستان در سال 2021 نشان می دهد که بیشترین ارزش تجارت قزاقستان مربوط به گروه کالایی «فرآورده های نفتی» با ارزش تجارت 25 میلیارد دلار بوده است. پس از آن «انواع راکتورها و ماشین آلات صنعتی و الکتریکی» و «چدن، آهن و فولاد» بیشترین ارزش تجارت را داشته اند. بر اساس آخرین آمار ارائه شده در سال 2021 قزاقستان بیش از 45 میلیارد دلار واردات داشته که بیش از 30 میلیارد دلار آن ماشین آلات، لوازم مکانیکی، راکتورهای هسته ای، تجهیزات الکتریکی و قطعات آنها، وسایل نقلیه، آهن و فولاد، پوشاک، پلاستیک، محصولات دارویی، محصولات فولادی و آهنی، سوخت های معدنی، کفش، محصولات شیمیایی، میوه و آجیل و... بوده است. در این بین مهم ترین کالا های صادراتی ایران به قزاقستان نیز شامل؛ پسته، خرما، سیمان و ظرف شیشه ای بوده که دو مورد اول بیش از 60 درصد ارزش صادرات را تشکیل می دهند. براساس اعلام اتاق بازرگانی؛ مقایسه اقلام وارداتی قزاقستان با اقلام صادراتی ایران نشان می دهد که ایران در 200 ردیف های تعرفه ای دارای پتانسیل صادراتی به این کشور است. همچنین از میان کل تعرفه های 5574 رقمی وارد شده به کشور قزاقستان، سابقه صادراتی 316 ردیف تعرفه از ایران به قزاقستان وجود داشته است.

برش

رشد تجارت با قزاقستان از چه مسیر؟

دولت سیزدهم در ایران توجه ویژه ای به کشورهای همسایه بویژه آسیای میانه دارد. سفر آیت الله ابراهیم رئیسی به تاجیکستان، ترکمنستان و روسیه در شش ماه اول پس از انتخاب وی به عنوان رئیس جمهور ایران گواه این امر است. از طرفی سفر های اخیر رئیس جمهور های تاجیکستان، ترکمنستان و قزاقستان به ایران نیز همین مفهوم را دارد. در آخرین نشست کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و قزاقستان، مقامات دو کشور از برنامه های خود برای افزایش حجم مبادلات تجاری به 3 میلیارد دلار در سه سال آینده خبر دادند. اگر اقدامات مناسبی برای توسعه زیرساخت ها انجام شود و توافقنامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا (قزاقستان نیز عضو این اتحادیه است) به اندازه کافی اجرا شود، چنین چشم اندازی قابل تصور است.