آرشیو سه‌شنبه ۳۱ خرداد ۱۴۰۱، شماره ۵۲۳۷
اندیشه
۷
تاریخ سیاسی

گفت و گو با ناصر تکمیل همایون مورخ و جامعه شناس ایرانی

مصدق را نمی توان از تاریخ حذف کرد

گفتگو: محسن آزموده

محمد مصدق، سیاستمدار نام آشنای ایرانی، ملی گرایی میهن دوست بود و ایران را برای همه ایرانیان می خواست، با همه تکثر قومی و نژادی و زبانی و مذهبی جامعه رنگارنگ ایران. چنان که ناصر تکمیل همایون می گوید، ملی گرایی مصدق، نه برآمده از ایده ناسیونالیسم جدید که حاصل خاستگاه خانوادگی او و پرورش و تربیتش در بستر تاریخ و فرهنگ ایرانی است، او در جوانی و پیش از سفر به اروپا، با مشروطه خواهان نشست و برخاست داشت و دو آرمان استقلال و آزادی ایران از همین زمان بر ضمیر او نقش بست. معمولا توجه به محمد مصدق، مربوط به نهضت ملی شدن صنعت نفت است و کمتر به دوره های اولیه زندگی و فعالیت او توجه می شود. این بخش زندگی و کار محمد مصدق معمولا در ابهام فرو رفته. کتاب جدید ناصر تکمیل همایون می تواند تا حدود زیادی این خلا را پر کند و به عنوان گامی موثر در پرداختن به این بخش از زندگی پر فراز و نشیب این سیاستمدار بحث برانگیز ایرانی باشد. ناصر تکمیل همایون متولد 1315 قزوین، جامعه شناس و مورخ ایرانی، از پژوهشگران نام آشنایی است که آثار و نوشته های فراوانی در زمینه تاریخ معاصر ایران و شهر تهران نگاشته است. او از سال ها پیش، مقالاتی را در نشریه بخارا پیرامون روزگار جوانی مصدق نوشته و منتشر کرده است. انتشارات نگارستان اندیشه، به تازگی مجموعه این مقالات را به همراه افزوده هایی تازه تحت عنوان کتاب «محمد مصدق در دوران سلطنت قاجار» منتشر کرده است. به این مناسبت با ناصر تکمیل همایون گفت وگو کردیم. این گفت وگو در منزل دکتر تکمیل همایون، به رغم کسالت و ناخوش احوالی ایشان و به لطف و هماهنگ صادق حیدرنیا مدیر انتشارات نگارستان میسر شد، با سپاس از ایشان و همسر مهربان دکتر تکمیل همایون که در طول گفت وگو لطف خود را از ما دریغ نداشتند.
    در بسیاری از گفتارها و نوشته های شما در کنار ابراز عشق و علاقه شدید به ایران، اظهار شیفتگی به دکتر محمد مصدق مشهود است. در مقدمه کتاب به این اشاره کردید که در اوج درگیری های نهضت ملی، نوجوانی 16-15 ساله بودید که مدتی هم به همین دلیل دچار زندان شدید. این علاقه و عشق شما به شخص دکتر مصدق از کجا ناشی شده است؟ شخصی در خانواده شما بود که به مصدق علاقه داشت یا خود شما در نوجوانی مصدق را کشف کردید؟

اگر شما هم در آن سال ها زندگی می کردید، یعنی می دیدید که در خیابان شاه آباد (جمهوری فعلی) حزب توده تظاهرات دارد و تانک های روسی هم دنبالش هستند و کافتارادزه (سیاستمدار گرج تبار اهل شوروی) علمدار این قضایاست، همان حالتی که در مرحوم حسین گل گلاب (شاعر و نویسنده و موسیقیدان و هنرمند و استاد دانشگاه) پدید آمد و ای ایران را سرود، در شما هم نسبت به ایران پدید می آمد. یا اگر قزوینی و مقداری هم مذهبی بودید و در قزوین می دیدید که سربازهای روس در کوچه ها وقتی زنان را می بینند، سر پا می ایستند و ادرار می کنند و بی ادبی خودشان را نشان می دهند، آن احساس کودکانه مذهبی و ملی عاطفی و هیجانی در شما بیدار می شد یا اگر در همان قزوین اخبار مربوط به تلاش برای جدایی آذربایجان را می شنیدید و آن را با اطلاعاتی که در کتاب های درسی مقایسه می کردید که می گوید آذربایجان بخشی از ایران است، از نظر احساساتی تحریک می شدید. یکی از زعیم های این قضایا را در آن زمان در کاشانی می دیدم. کاشانی که بعدا نقش آفرینی کرد و خودش را نشان داد، با آن کاشانی که در آن صحنه ها شرکت کرد، خیلی فرق می کند. آن زمان می گفتیم آیت الله بزرگ مذهبی این طور فکر می کند. من یک دایی هم داشتم که از قدیم سوابقی داشت و اهل قهوه خانه بود و آنجا برای اهل قهوه خانه روزنامه می خواند و آخر شب در خانه هم اخبار روزنامه را می خواند و گاهی وسط صحبت هایش فحش یا ناسزایی هم به توده ای ها و هم به شاه می داد. همه این وقایع روی هم رفته آدم را دگرگون می کرد، وقتی مخصوصا نطق های مصدق را می دیدم و می شنیدم، خیلی تاثیرگذار بود. هنوز معتقدم در روند پیشرفت نهضت ملی و ناسیونالیسم ایران، نطق های مصدق بیشتر از فعالیت تمام احزاب اثر دارد. یک نطق مصدق را گوش می کردید، فرد دیگری می شدید. این زمینه ها باعث شد که با مصدق آشنا شوم و دنبال او بروم و در تظاهرات شرکت کنم. مثلا 30 تیر (1331) فاصله ام با مرگ یک وجب بود. سر کوچه نظامیه در میدان بهارستان بغل دستی ام تیر خورد. این عشق و علاقه بود تا زمانی که وارد دانشگاه شدم. 

  پیش از اینکه به دانشگاه بپردازیم، می خواستم از این بپرسم که چرا به حزب توده علاقه مند نشدید؟ به هر حال شما نوجوان بودید و در آن زمان بیشتر جوانان و نوجوانان به این حزب علاقه مند می شدند، در حالی که آدم های سن و سال دار به دکتر مصدق گرایش  پیدا  می کردند.

حزب توده می توانست حزبی بشود که تمام جبهه ها و احزاب دیگر را در خودش جذب کند. اما چند اشتباه بزرگ کرد. یکی مساله آذربایجان بود. مردم نسبت به این موضوع حساس بودند و هستند. دیگری مخالفت با ملی کردن نفت بود. اشتباه دیگر حزب توده ناسزا گفتن به جبهه ملی و طرفداران مصدق بود. در حالی که با حرف هایی که از آزادی و عدالت و دموکراسی و... می گفتند، می توانستند همه گروه ها را جذب کنند. بعدا دیگران همین حرف ها را زدند، مثلا خلیل ملکی و نیروی سوم. به هر حال همه مردم با عزت و افتخار پیشین ایران آشنا بودند و کوروش و داریوش و شاه عباس را می شناختند، در حالی که دولت ها دویست سال است نوکر و اجیر بی جیره و مواجب روس و انگلیس هستند. این خفت به وجود آمده بود. راه مواجهه با این خفت، دوری از آن با روش موازنه منفی مصدق بود. همین ویژگی مصدق مردم را به خودش جذب کرد، من هم به سمت او کشیده شدم. این گرایش به مصدق و جبهه ملی خیلی جنبه علمی و دقیقی نداشت. تنها ده یا بیست درصد جامعه با موضوع به صورت علمی برخورد می کردند، 80 درصد جامعه احساساتی عمل می کردند. بعدا در مطالعاتی که در دانشگاه کردم، در تمام شرح احوال هایی که از رجال ایران در دوران معاصر خواندم، هیچ آدمی را منزه تر و مهذب تر و عاقل تر و منطقی تر از مصدق ندیدم. من از بعضی طرفداران مصدق مثل دکتر صدیقی هم دفاع می کنم، اما در میان ایشان کسانی بودند که گاهی اشتباهاتی کرده اند. 

  بعد از کودتا چه اتفاقی افتاد؟

بعد از کودتا امیدی که ما داشتیم از بین رفت. بعد از کودتا میزان استفاده از مشروبات الکلی و مواد مخدر افزایش یافت. من با اسم هرویین بعد از کودتا آشنا شدم. برخی فرار را بر قرار ترجیح دادند، عده ای فریفته دنیا شدند و دنبال کار و بار رفتند، فقلیل من عبادی الشکور، تنها عده اندکی در همان خط و ربط خودشان باقی ماندند، امثال فروهر و بازرگان و سحابی از این دسته بودند. مرحوم یدالله سحابی مجسمه اخلاق بود. من با این بزرگان محشور بودم. 

  در دانشگاه با این افراد آشنا شدید؟

خیر، در کنکور دانشگاه شرکت کردم و قبول شدم و در رشته فلسفه اسم نویسی کردم. اما قبل از آن افرادی چون مرحوم طالقانی و مرحوم بازرگان و مرحوم سحابی و گویا دکتر محمودی و نوربخش و میرخوان قاری قرآن گفتند کسانی که در مدارس تعلیمات دینی آموزش می دهند، خودشان سوره حمد را هم بلد نیستند، باید یک دانشسرای تعلیمات دینی تاسیس کنیم. بازرگان رییس و سحابی مدیریت آن بود. جلسات شب ها از 5 بعدازظهر تا 8 شب ادامه داشت. من همزمان با دانشگاه تهران در این دانشسرا هم حضور داشتم. اساتید این دانشسرا تمایلات مصدقی هم داشتند، اگرچه آن را آشکارا بیان نمی کردند و به ایما و اشاره نکاتی می گفتند. مثلا آقای میرخوان می خواند: «نزل علیک الکتاب بالحق مصدقا لما بین یدیه» روی کلمه «مصدق» تاکید می کرد. این جو در همه جامعه بود. مثلا یکی آقای نهاوندی از روحانیونی که به من هم علاقه داشت، در منبر می گفت: صدر اسلام مردم مکه و مدینه فریاد می زدند، محمد پیروز است! در همان سال ها و روزها با برخی رجال ایران مثل مظفر بقایی و حسین مکی هم نشست و برخاست داشتیم. از طرفی دیگر افرادی مثل صدیقی را می دیدم. شخصیت علمی و اخلاقی بسیار والایی داشت و آدم مجذوبش می شد و بلافاصله تصور می کرد او رهرو مصدق است. بازرگان هم همین طور بود. ما عید فطرها برای نماز به دانشکده کشاورزی کرج می رفتیم و مهندس بازرگان سخنرانی می کرد. بازرگان وقتی می خواست سخنرانی را شروع کند، با اشاره به عکس شاه و پدرش می گفت، هر جا آدم می رود، باید زیر عکس ظلمه باشد! این خیلی مهم بود. سحابی آنچنان اخلاقی و باوقار و قانونی رفتار می کرد که شگفت زده می شدی. وقتی طرفداران مصدق اینچنین بودند، خودش چه بوده! به مرور زمان این روحیه در مقطع کارشناسی ارشد اثرات بیشتری گذاشت. وقتی برای تحصیل به اروپا رفتم، دیدم بخش عمده طرفداری های مصدقی های ساکن امریکا و اروپا احساسی است. در این میان بنی صدر استثنا بود. او در شناساندن مصدق، خط استقلال، موازنه منفی، دموکراسی و... بسیار موثر بود. ما شب ها باهم در این زمینه بسیار بحث می کردیم. این بحث ها باعث شد طرفداری من از آن حالت صرفا احساسی به حالت تعقلی تغییر کند. من هیچ کتابی درباره مصدق نخواندم ولو آنها که مخالف او بودند که وجهه اخلاقی و سیاسی و ملی بودن مصدق او را برجسته می ساختند. برای من مصدق نماد روحانی و مذهبی بود. به گونه ای که وقتی می گفت «در میهن کهنسال ما» با وقتی که همین تعبیر را دیگران می گفتند، فرق می کرد. همچنین است وقتی از دین و اسلام صحبت می کرد. او می گفت دو پایه مملکت ما را نگه داشته است، یکی پایه دیانت و دیگری پایه ملیت. آن زمان در دانشگاه درس هایی تحت عناوینی چون ناسیونالیسم و مدرنیسم و... داشتیم. وقتی این مباحث را می خواندم و با دیدگاه ها و رفتارهای مصدق و قضاوت های دیگران درباره او مقایسه می کردم، حتی کسانی چون ایدن و چرچیل که به او ناسزا می گفتند، می دیدم که حتی در ناسزاهایی که به مصدق می گویند، واقعیت هایی آشکار می شود. 

  بحث ناسیونالیسم مصدق بسیار اهمیت دارد. امروز می بینیم که بحث از مفاهیمی چون ناسیونالیسم و ملی گرایی بسیار قدرتمند شده و مدافعانی یافته است. البته در این مباحث صورت ها و معانی مختلفی از ناسیونالیسم مراد می شود. یکی از نکات جالب توجه در بحث از منش و کنش سیاسی محمد مصدق نوع نگاه او به ناسیونالیسم است. بسیاری معتقدند که ناسیونالیسم مصدق،  نوعی ملی گرایی مدنی است و در آن قوم گرایی و نژادپرستی یا ضدیت با یک دین و آیین دیده نمی شود و آنچه در آن برجسته است، تعهد به میهن و وطن و تاکید بر هم سرنوشتی همه ایرانیان است.

در نوشته ها و سخنرانی مصدق با وجود اینکه در سوییس و فرانسه درس خوانده، جز مواردی بسیار اندک و معدود آن هم در کاربرد اصطلاحات حقوقی و قضایی، واژگان و لغات فرنگی دیده نمی شود. در گفتارها و نوشته های او یک کلمه «ناسیونالیسم» دیده نمی شود. حتی مدرنیزم هم پیدا نمی کنید. یعنی آنچه مراد مصدق است و آنچه ما امروز «ناسیونالیسم ایرانی» می خوانیم، از خود تاریخ ایران گرفته شده است، از سعدی و حافظ و فردوسی نه از فیلسوفان و نویسندگان خارجی. نژاد اصلا برای مصدق مطرح نیست و هیچ جا به آن اشاره نکرده است. لر و کرد و فارس گفته، اما گویی اینها را دخترخاله- پسرخاله و عموزاده می داند. با دین که هیچ مشکلی ندارد. امروز برخی ناسیونالیست های طرفدار مصدق گاهی به او ایراد می گیرند که خیلی مذهبی است. مصدق نه ضد نژادی بوده و نه نژادی را برتر از دیگر نژادها می دانست. طرفدار دین بود اما یک کلمه ضد ادیان دیگر حرف نزده است. من در کتاب تاریخ محله کلیمیان تهران، عکس مصدق را کنار عکس خاخام یدیدیا منتشر کردم. روابط مصدق با ارامنه هم خوب بود. بنابراین ناسیونالیسم مصدق برخاسته از تاریخ ایران و تحولات فرهنگی و اجتماعی و دیانت آن است. 

  شخصیت مصدق پیش از سفر او به اروپا در ایران و در خانواده ای به لحاظ سیاسی و فرهنگی غنی پرورش یافته است، خاندان پدری او از مستوفیان بالامرتبه بودند و خانواده مادری هم از فرزندان و اولاد قاجار. در مورد این خاستگاه خانوادگی اگر ممکن است توضیح دهید.

پدر مصدق میرزا هدایت وزیر دفتر، آدم مذهبی عارف پیشه ای بود. او چندین کتاب هم نوشته است. او یک حالت عرفانی داشته است. مصدق در 12-11سالگی یتیم شد، اما تا پیش از همین سن، پدرش روی او اثر گذاشته است. برای مثال در خاطرات مصدق می خوانیم که وقتی کودکی 9 ساله بوده، حسنعلی خان امیر نظام گروسی، افسر قشون به تهران می آید و مصدق را نزد پدرش میرزا هدایت الله وزیر دفتر می بیند. امیرنظام گروسی به مصدق یک دیوان حافظ هدیه می دهد، بعد از مصدق می خواهد که غزلی برایش بخواند. مصدق هم با آن سن کم، به زیبایی غزل حافظ را می خواند، بدون هیچ غلطی. البته در شکل گیری شخصیت مصدق نقش مادرش خانم نجم السلطنه اهمیت بیشتری دارد. ایشان زن بسیار باکفایت، باهوش و باسوادی بود که از پایگاه های ممتاز جامعه و از قاجاریه مثبت عباس میرزایی بود. ایشان همچنین بسیار متدین بود. خانم هما، مادربزرگ مصدق، مسجدی در سنگلج درست کرده بود که آن را مسجد شازده خانم نامیدند. امامزاده داوود در ارتفاعات کن و سولقان را همین شازده خانم ساخته است. این نشانه یک اعتقاد قوی است. بعد وصیت می کند وقتی مرد، حتما او را در نجف دفن کنند. ما وقف نامه ای داریم که خرج شمع و چراغ های آن مقبره را تعیین کردند. خانم نجم السلطنه هم وصیت کرده بود که او را همانجا دفن کنند و وقتی در سال 1311 درگذشت پیکرش را به نجف منتقل کردند. در اطراف احمدآباد مصدق در آبیک، امامزاده ای به نام جعفر هست که رسیدگی ساختمان و بنای آن کار دکتر مصدق است. اینها نشان دهنده عقاید و دیدگاه های مصدق است. او در چنین خانواده ای پرورش یافته است. 

  یکی از نقدهایی که به مصدق وارد می کنند، این است که با تاکید بر لقب او یعنی مصدق السلطنه او را در نهایت منتسب به همان قاجار می دانند و می گویند، وقتی دوازده- سیزه ساله بوده، والی خراسان شده، بدون اینکه تجربه ای داشته باشد. آنها می گویند یک بچه کوچک چطور می تواند از پس چنین پست و مقامی برآید؟ ایشان معتقدند مخالفت مصدق با تغییر سلطنت از پهلوی به قاجار هم از این خاستگاه قجری ناشی می شود. نظر شما در این مورد چیست؟

این از مزخرفات تاریخ است. خود مصدق در همان نطقی که علیه پادشاه شدن رضاشاه می کند، به قجرها عمل می کند و می گوید قاجاریه هم برای ما کاری نکرده و خیلی از مصائبی که الان نصیب ما شده، به دلیل پادشاهی قاجاریه است. اما در مورد انتصاب او به عنوان والی خراسان، اولا آن زمان مقامات براساس اطلاعات و تخصص انتخاب نمی شدند، الان هم البته چنین است. این یک رسم حکومتی بود که افراد کم سن و سال به عنوان حاکم انتخاب می شدند. ثانیا آن زمان مستوفیانی که سن کم داشتند، حتما پیشکار داشتند، یعنی یک نفر با ایشان بود که کارها را بلد بود و به مرور زمان به آنها یاد می داد. یعنی مصدق در این دوره خیلی آموزش دید. در ضمن مصدق هیچ وقت از قجری ها دفاع نکرده است. او حتی ناصرالدین شاه را هم تایید نکرده است. ضمن آنکه مصدق در دوران والی گری، هیچ فسادی نداشته است. 

  آن چیزی که شاه در کتابش می گوید که مصدق مشکل مالی داشته، چیست؟

این اتهام است و مصدق در خاطرات و تالمات پاسخ او را داده است. آخر آن هم به طعنه می گوید، اگر قرار است از این نوع خاطرات نوشته شود، در مورد اعلیحضرت هم خیلی مسائل از این دست هست. 

  شما چند فصل کتاب را به مشروطه خواهی مصدق اختصاص دادید. مصدق در آستانه انقلاب مشروطه، جوانی 24 ساله است که می کوشد نماینده مجلس شود، اما به دلیل صغر سن موفق نمی شود و اعتبارنامه اش پذیرفته نمی شود. همچنین در انجمن آدمیت فعالیت می کرده است. در این مورد توضیح  دهید.

مشروطه خواهی مصدق مثل نهضت ملی خواهی من است. در ایران دو نوع سیستم آموزشی داشتیم، یکی مکتبخانه های عمومی و دیگری مکتبخانه های خصوصی که در گوشه ای از خانه های اشراف برگزار می شد. رجال و رجال زادگان هم به این محافل خصوصی راه داشتند و بحث شیرین روز، بحث مشروطیت بود. مصدق این مباحث را می شنود و به آن علاقه مند می شود و در دفاع از مشروطیت فعال می شود. انجمن درست می کند. مصدق یکی از افرادی است که به مبارزات سیاسی از طریق انجمن ها توجه می کند. وقتی انجمن آشتیانی ها درست می شود، مصدق با آنها کار می کند. روزی هم که بمباران مجلس می شود، مصدق آنجا حضور دارد و تا چهارراه مخبرالدوله آمده. مصدق با وجود آنکه با محمدعلی شاه رابطه خانوادگی داشته، از شکست مشروطه ناراحت می شود و مخالف اقدامات محمدعلی شاه است. البته هیچگاه تندرو نبود و حتی وقتی می خواست به خارج برود، از محمدعلی شاه خداحافظی کرد. اما مشروطیت ایرانی مصدق که در مکتب وزیر دفتر و مستوفی الممالک ریشه داشت، در پاریس علمی می شود، یعنی مشروطیت برای او بدل به دموکراسی، کنستیتوسیون و مسائلی که بعدها مصدق روی آنها تکیه کرد. 

  یعنی وقتی از اروپا برگشت، با دانش بر می گردد؟

بله، دانش به همراه آن احساسات اولیه. او خیلی از افراطی گری های مشروطه خواهان را قبول نداشت، اما به کسی توهین نمی کرد. او یک نوع تربیت مدنی داشت. 

  همیشه متعادل بوده، درست است؟

بله 

    در مورد جمهوری چه؟

مصدق مشروطه خواه بود و معتقد بود که شاه هیچ وقت مسوول نیست، بلکه تنها نماد است. کاری که محمدعلی شاه و بعد رضاشاه و پسرش کردند، ضد مشروطه است. مصدق می گفت باید به دوران مشروطه بازگردیم. تا آخرین روز هم راجع به جمهوری چیزی نگفت. حتی وقتی مجلس هم منحل شد، مصدق آن را منحل نکرد. وکلای فراکسیون نهضت ملی دسته جمعی استعفا می دهند و بیست و چند نفر کنار می روند، یک عده دیگر از وکلا هم می روند و به یک باره کسی نمی ماند. مصدق به شاه نامه می نویسد که وضعیت مجلس اینچنین است و دستور انتخابات صادر فرمایید. نگفته که مجلس نباشد. 

  یعنی شما می گویید الغای مجلس کار مصدق نبود؟

کار مردم بود، مردمی بود. البته گروهی هم خواهان جمهوری بودند. روزنامه نیروی سوم به رنگ قرمز درشت نوشته بود که استقلال، آزادی و جمهوری و مصدق پیروز است. یک عده محدودی از جمهوری حرف می زدند. البته شاید هم آن کسانی که نمی گفتند، ته دل شان از جمهوری بدشان نمی آمد، اما نمی گفتند. زیرا قسم خورده بودند که مشروطه خواه بمانند. تا آخر هم ماندند. در دادگاه هم تمام کوشش مخالفان این بود که مصدق را به جمهوری خواهی و جمهوری گرایی متهم کنند، اما موفق نمی شوند. 

  شما در کتاب زندگی سیاسی مصدق را دوره بندی کرده اید. این دوره بندی به چه صورت است؟

دوره اول زندگی مصدق یعنی دوران کودکی و نوجوانی الغای قاجاریه، دوره پخته شدن مصدق از نظر فکری، عقیدتی، مرام و آشنایی با مفاهیم جدید است. در این دوره تاکید بر بازگشت به مشروطیت و مخالفت با استبداد است. دوره دوم، دوران رضاشاه است که آنچه مصدق پیش بینی می کرده، در حال تحقق است، یعنی استبداد و زور و دیکتاتوری و... این دوره تا به زندان افتادن او در بیرجند در اواخر دوره رضاشاه ادامه می یابد. او در سال 1319 آزاد می شود. اینکه می گویند پسر او غلامحسین نزد فرد سوییسی رفته و خواسته پدرش را آزاد کنند، حرف درستی نیست. مصدق هیچ حرکتی برای آزاد شدن نمی کند. البته ممکن است آن فرد سوییسی یا دیگران بدانند قضیه چیست، اما او خودش کار می کند. مصدق بعد از آزادی به احمدآباد می رود و کارهای خودش را می کند. رفتن رضاشاه در سال 1320 یکی از دردناک ترین حرکاتی است که در ایران از طرف سلاطین اتفاق افتاده است. رضاشاه نشان می دهد آدمی است دست نشانده انگلیس ها که او را پادشاه کرده اند و حالا هم می گویند برو و او راهش را می گیرد و می رود! خب اقلا می گفتی، من بد کردم، خیانت کردم، ایرانی هستم. می خواهم در وطنم محاکمه شوم! نه اینکه به ژوهانسبورگ و جزیره موریس برود! بعد صد درصد پسرش را متفقین آوردند. مصدق در مجلس شش بود، به مجلس هفتم راهش نمی دهند. 

  چرا او را به مجلس هفتم راه نمی دهند؟ چون در مجلس ششم که بعد از تغییر سلطنت هست، حضور دارد.

در مجلس ششم شاه مجبور بوده برخی اشخاص مثل مدرس و مصدق را بیاورد، تا نگویند که این طرفی افتاده است. 

  یعنی مدرس هم در مجلس ششم بود؟

بله، اما وقتی که رضاشاه قدرت بیشتری می گیرد، او را هم کنار می گذارد. مردم بعد از مجلس ششم مصدق را ندیدند. شاید دو- سه بار به تهران آمده باشد، یک بار برای درگذشت مادرش به تهران می آید، یک بار برای دخترش که وضع روانی عجیبی داشت و می خواست او را به اروپا ببرد که تا بیروت می برد و می بیند دیگر تحمل ندارد. یک بار هم خودش مریض می شود و می خواهد به آلمان برود. اما بعد از شهریور 1320، در انتخابات رای اول می آورد. این نشانگر بینش و درایت مردم است. این دوره سوم کار سیاست ورزی مصدق است که تا زمان نخست وزیری اش ادامه دارد. از دوران نخست وزیری به بعد، سیاست مصدق زمامداری است که تا 28 مرداد ادامه دارد. بعد از کودتا هم دوره چهارم حیات سیاسی مصدق شروع می شود که هنوز هم ادامه دارد. 

  شما در مقدمه کتاب، آرمان های کلی سیاسی مصدق را مبارزه با استبداد و تلاش برای استقلال ایران می خوانید.

بله، استقلال و آزادی اصلی ترین اهداف مصدق است. استقلال و آزادی یک نوع ثمراتی هم داشته است که از آن جمله عدالت و دفاع از زندگی مردم است. همه چیز به این دو عامل باز می گردد. اگر مملکت مستقل نباشد، هیچ کار دیگری در آن نمی شود کرد. اگر استقلال باشد، اما آزاد نباشد هم هیچ کار نمی شود کرد. استقلال و آزادی با یکدیگر پیوند دارند و از هم منفک نیستند. نمی شود در کشوری استقلال داشت، اما آزاد نبود و بالعکس. حتی ملی کردن صنعت نفت از نظر مصدق، در پیوند با مستقل بودن است. او معتقد بود تا زمانی که انگلیسی ها هستند، به استقلال نمی رسیم. او ملی شدن صنعت نفت را نوعی حرکت استقلال طلبانه می دانست.

  دکتر محمدعلی موحد در سخنرانی صد سالگی صنعت نفت ایران در سال 1385 می گفت، ملی شدن صنعت نفت بخشی از پازل مشروطیت بود، زیرا در مجلس اول مشروطه، نمایندگان در مذاکرات دنبال ملی شدن صنعت نفت هستند. در حالی که هنوز نفتی هم استخراج نشده است. او معتقد است که مصدق این ملی شدن صنعت نفت را به عنوان بخشی از پازل مشروطیت دنبال می کرده است.

در علم تاریخ ما خوب و بد داریم، اما مورخ کسی است که هم خوبی و هم بدی را ببیند. کسی که تاریخ رجال ایران را می نویسد، به همان کیفیت که از مصدق صحبت می کند، باید از قوام السطنه و ساعد مراغه ای هم صحبت کند. در ضمن اگر خوبی های کسی را می بیند، بدی ها و اشتباهاتش را هم بگوید. متاسفانه شاه در این مورد اشتباه بزرگی کرد و درک نکرد که مصدق از محمد مصدق جداست. او به یک نماد تاریخی- فرهنگی جامعه تبدیل شده است. او گفت راجع به مصدق هیچ چیزی ننویسد تا مجهول بماند. حتی در نخست وزیری عکس های او را جمع کردند. متاسفانه بعدا هم این اشتباه تکرار شد و مصدق را کنار زدند. این ضربه ای به فرهنگ تاریخ نویسی ایران است. نسل امروز ما هم متاسفانه با تاریخ آشنایی عمیق ندارد. یک خانمی به عنوان دانشجو برای پایان نامه به من مراجعه کرد و می خواست راجع به محله سنگلج پایان نامه بنویسد. از او پرسیدم تا کجا پیش رفته ای؟ گفت تا محله وزیر دفتر رفته ام. پرسیدم راستی وزیر دفتر کی بوده؟ گفت نمی دانم، دفتر دار بوده؟! گفتم پدر دکتر مصدق بوده است، او را می شناسی؟ گفت نه! تعجب کردم که یک نفر در مملکت ایران و در شهر تهران رساله می نویسد، نه مصدق را می شناسد، نه پدرش را! خیلی تاسف برانگیز است! این کوشش که مصدق را به عنوان نماد و نهضت و یک جنبش و یک حرکت برای قوام ملی محو کند، خیانت بزرگی است، خواه طرفدار مصدق باشیم خواه مخالف او. ما قوام السلطنه را هم نمی توانیم از تاریخ حذف کنیم، بالاخره نقش مهمی داشته است. ما باید رجال خودمان و وقایع مهمی که در تاریخ مان رخ داده، به جوانان نشان دهیم. جوان ایرانی که سی تیر و 9 اسفند و 28 مرداد را نشناسد، مشکل دارد. جوانی که مصدق، صدیقی و کاشانی و حتی بقایی را نشناسد، کارش می لنگد.

 

این کوشش که مصدق را به عنوان نماد و نهضت و یک جنبش و یک حرکت برای قوام ملی محو کند، خیانت بزرگی است، خواه طرفدار مصدق باشیم خواه مخالف او. ما قوام السلطنه را هم نمی توانیم از تاریخ حذف کنیم، بالاخره نقش مهمی داشته است. ما باید رجال خودمان و وقایع مهمی که در تاریخ مان رخ داده، به جوانان نشان دهیم

در شکل گیری شخصیت مصدق نقش مادرش خانم نجم السلطنه اهمیت بیشتری دارد. ایشان زن بسیار باکفایت، باهوش و باسوادی بود که از پایگاه های ممتاز جامعه و از قاجاریه مثبت عباس میرزایی بود. ایشان همچنین بسیار متدین بود. خانم هما، مادربزرگ مصدق، مسجدی در سنگلج درست کرده بود که آن را مسجد شازده خانم نامیدند

استقلال و آزادی اصلی ترین اهداف مصدق است. استقلال و آزادی یک نوع ثمراتی هم داشته است که از آن جمله عدالت و دفاع از زندگی مردم است. همه چیز به این دو عامل باز می گردد. اگر مملکت مستقل نباشد، هیچ کار دیگری در آن نمی شود کرد. اگر استقلال باشد، اما آزاد نباشد هم هیچ کار نمی شود کرد. استقلال و آزادی با یکدیگر پیوند دارند و از هم منفک نیستند. نمی شود در کشوری استقلال داشت، اما آزاد نبود و بالعکس. حتی ملی کردن صنعت نفت از نظر مصدق، در پیوند با مستقل بودن است. او معتقد بود تا زمانی که انگلیسی ها هستند، به استقلال نمی رسیم. او ملی شدن صنعت نفت را نوعی حرکت استقلال طلبانه می دانست.