فهرست مطالب

تاریخ ایران - سال نهم شماره 2 (پیاپی 78، تابستان و پاییز 1395)
  • سال نهم شماره 2 (پیاپی 78، تابستان و پاییز 1395)
  • تاریخ انتشار: 1395/06/09
  • تعداد عناوین: 7
|
  • احسان افکنده * صفحات 1-23
    شکل گیری دولت ماد میان پایان سده هشتم تا پایان سده هفتم ق.م. یکی از مسائل مناقشه برانگیز مطالعات خاور نزدیک باستان در چند دهه اخیر بوده است. مناقشه اصلی، پیرامون اعتبار منابع کلاسیک، به ویژه «گفتار مادی» هرودوت در بازسازی تاریخ ماد است که امروزه در بازنگری روند شکل گیری دولت در ماد، به دلیل عدم تطابق ظاهری آن با منابع خط میخی معاصر با دوره ماد زیر سوال رفته است. در مقاله حاضر با بازنگری گفتار مادی و به ویژه روایت بنیان گذاری پادشاهی ماد، تلاش شده است تا اعتبار این روایت در بازسازی تاریخ ماد از نو مورد ارزیابی قرار گیرد. به نظر می رسد اگرچه هرودوت از منابع شفاهی برای نگارش گفتار مادی در کتاب «تواریخ» خود بهره جسته است اما برخلاف انتقادات برخی پژوهشگران، این روایت هرودوت به هیچ روی بر پایه عناصر حماسی شکل نگرفته است. همچنین ناهمسانی «گفتار مادی» هرودوت با منابع خط میخی در برخی موارد ظاهری و در موارد دیگر صرفا به دلیل تفاوت در رویکرد هرودوت و سالنامه های شاهی میان رودانی نسبت به مادها است.
    کلیدواژگان: ماد، منابع خط ميخي، منابع کلاسيک، هرودوت، گفتار مادي
  • غلامعلی پاشازاده * صفحات 25-41
    کتابچه امتیاز فواید عامه اثری از میرزا ملکم خان ناظم الدوله در عرصه اقتصادی و مربوط به ایران عصر ناصرالدین شاه است. ملکم در این کتابچه، از امتیازات اعطا شده دولت به تجار تبریز و ضرورت تاسیس کمپانی صحبت می کند و نحوه تاسیس کمپانی را تعلیم می دهد. کتابچه تاریخ تالیف مشخصی ندارد و ارتباط مباحث آن با وقایع تاریخی چندان روشن نیست. بنابراین، پیوند میان محتوای کتابچه با وقایع تاریخ اقتصادی و نیز زمان نگارش آن به عنوان یک مساله در مقاله حاضر با روش تحقیق تاریخی و با استفاده از اسناد و متون تاریخی مورد بررسی قرار می گیرد و به این سوال پاسخ داده می شود که ملکم کتابچه فواید عامه را در چه زمانی و در ارتباط با کدام وقایع تاریخ اقتصادی عصر ناصری تالیف کرده است. یافته اساسی تحقیق حاکی از آن است که کتابچه در سال 1306ق برای راهنمایی کسانی تالیف شده است که قصد داشتند امکان سرمایه گذاری در صنایع مختلف از جمله راهسازی در آذربایجان آن زمان را با فروش سهام و ایجاد شرکت های سهامی فراهم آورند.
    کلیدواژگان: ملکم، کتابچه امتیاز فواید عامه، عصر ناصری، تاریخ اقتصادی
  • منصور چهراز ابوالحسنی *، عبدالرسول خیراندیش صفحات 43-69
    دولت بریتانیا پس از سال ها حضور در خلیج فارس، سرانجام برآن شد که این منطقه را تا پایان سال 1971 م(1350 ش) ترک نماید. به رغم منافع سرشاری که به واسطه ماندگاری در خلیج فارس نصیب آن ها می شد،انگلیسی ها ناگزیر بودند برای مقاومت در برابر فشار جنبش های ملی، هزینه های کلانی بپردازند. بی تردید تصمیم بریتانیا به خروج از این منطقه، واکنش های متفاوتی را از سوی کشورهای حوزه خلیج فارس و قدرت های فرامنطقه ای به همراه آورد که هر کدام منافع خود را در دوره پسا خروج انگلیسی ها جست و جو می کردند. این که واکنش آن هایی که از رهگذر این تصمیم دچار سود و زیان می شدند، چه بود، عمده ترین پرسشی است که این پژوهش در پی پاسخ دادن به آن است.یافته های این پژوهش که مبتنی بر روش توصیفی-تحلیلی است، نشان می دهد که با عقب نشینی بریتانیا از خلیج فارس، کشورهای مختلف این منطقه بر تکاپوهای خود افزودند. ایران به اهمیت حیاتی خلیج فارس آگاه بود در صدد افزایش توان نظامی خود به منظور تکیه زدن بر اریکه ابرقدرتی منطقه برآمد. عربستان سعودی با اتخاذ شیوه ای محافظه کارانه، پس از آن که از تهدیدات داخلی عبور کرد، با ایران همسو شد. عراق موضع تندی علیه بریتانیا اتخاذ کرد و به کمک های اتحاد شوروی چشم دوخت. کویت سیاست مسالمت آمیز پیش گرفت. مصر نیز منافع خود را در خروج بریتانیا می دید و کشورهای کوچکی نظیر بحرین، قطر و امارات متصالح از وحشت فرورفتن در کام کشورهای توانمندتر چون ایران، عربستان سعودی و عراق دست کمک به سوی بریتانیا دراز کردند. ایالات متحده و اتحاد شوروی،به عنوان دو قدرت فرامنطقه ای و دو قطب قدرتمند جهان، در پی سود بیشتر از راه خالی شدن میدان از وجود رقیب دیرین بودند.
    کلیدواژگان: کشورهای منطقه خلیج فارس، کشورهای فرا منطقه ای، شرق سوئز، خلا قدرت در خلیج فارس
  • امید رضایی * صفحات 71-85
    متون داستانی و مطبوعاتی را با سرعت می خوانیم، اما آیا محقق و فهرست نگار مجاز است اسناد و مدارک دست نویس را سریع بخواند و ثبت نماید؟ در این جا با تمرکز روی وقف نامه ای از تهران که در تاریخ های 1295 و 1298 ه.ق روی یک صفحه به ابعاد 29×61 سانتی متر تنظیم شده موضوع بررسی شده است. این بررسی نشان داد که واقف اعیانی (اشجار و ابنیه) سه قطعه باغ را نخست در سال 1295 ه.ق به صورت مفصل و ارض (زمین) را در مرحله ای دیگر به سال 1298 ه.ق در حاشیه همان وقفنامه به اختصار وقف کرده است. این روش را می توان «توالی سندنویسی روی یک ورق در دوره قاجار» نامید. در این روش محرر سند دوم به دلیل «وحدت موضوعی» بین هر دو سند، به صورت مختصر سند دوم را با استفاده از واژگان کلیدی تنظیم می کرده است. در این سند «سجل وقوعی و اعترافی» اهمیت زیادی دارد، چرا که با این نوع سجل، دو سند جداگانه از حیث زمانی یک جا تصدیق شده است.
    کلیدواژگان: اسناد محاکم شرع قاجار، سجل وقوعی، قاجار، تهران
  • احمد لعبت فرد، جهانبخش ثواقب * صفحات 87-126
    در قرن نوزدهم میلادی با ایجاد تحول و دگرگونی در تجارت خارجی، فرش به یکی از کالاهای عمده در صادرات ایران تبدیل شد. ایجاد سرمایه گذاری و اتکا به نیروی انسانی مستعد، در دسترس بودن مواد خام اولیه، بافت جمعیتی و جغرافیای اقتصادی ایران شرایط لازم برای تولید و صادرات فرش را در این دوره مهیا کرد. از سویی گسترش مراودات تجاری، توسعه بازارهای بین المللی و عرضه تقاضا برای این کالا سبب شد، صنعت فرش مورد توجه اساسی قرار گیرد. مساله اصلی در این پژوهش بررسی تجارت فرش ایران در نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی (برابر با سیزدهم هجری) است.این پژوهش با روش توصیفی وتحلیلی و تبیین داده های آماری نشان داده است که رشد تولید و تجارت فرش تاثیرآشکاریبراقتصاد داخلی، تجارت خارجی و صادرات ایران داشته و در بهبود وضعیت اشتغال و جذب درآمد ارزی نیز نقش اساسی ایفا کرده است.
    کلیدواژگان: ايران، صنعت فرش، مراکز توليد، تجارت جهاني، قرن نوزدهم
  • دل آرا مردوخی *، اسماعیل حسن زاده صفحات 127-146
    مالیات ها و ساختار اجرایی مرتبط با آنها و از آن میان ثبت و نگاهداری اطلاعات مربوط به رویدادهای مالی و مالیاتی، از موضوعات مهم در بررسی تاریخ اقتصادی ایران در قرون میانه است. اطلاعات مالی در اسناد ویژه ای ثبت می شد و بررسی و دسته بندی این اسناد گام نخست در شناسایی روندهای اجرایی ساختار مالیاتی و امور حسابداری آن است. همچنین اصطلاحات و اسناد مالیاتی در شمار معدودی از متن های تاریخی و دیوانی تا پیش از قرن دهم قمری (پانزدهم میلادی) توصیف شده است. با آنکه درباره مالیات ها پژوهش های چندی انجام شده است، اما درباره اسناد و مدارک مالیاتی پژوهش مستقلی در دست نیست. این پژوهش با استفاده از روش تبیین در تحقیق تاریخی، کوشیده است به این پرسش پاسخ دهد که اسناد و دفترهای مالیاتی در دستگاه دیوانسالاری ایران در قرون میانه از چه ساختاری برخوردار بوده اند؟ دستاورد تحقیق، نشان می دهد که اسناد بر مبنای ارتباط پیشینی و پسینی با رویدادهای مالیاتی بر دو دسته کلی سندهای مرجع و سندهای جاری قابل تقسیم هستند؛ سندهای مرجع، شامل اسناد بودجه و دفاتر آماری است که به عنوان مرجعی برای انجام فعالیت های مالیاتی استفاده می شدند. سندهای جاری دفترها و گزارش های متعددی را دربرمی گرفتند که به ثبت و طبقه بندی و تلخیص رویدادهای مالی و نتایج حاصل از آنها اختصاص داشتند.
    کلیدواژگان: مالیات، اسناد مالیاتی، دفتر مالیاتی، بودجه، حسابداری، دفترداری، ایران قرون میانه
  • نگین میری *، مریم جلالی صفحات 147-174
    بازشناسی حضور و نقش کودکان از خلال مدارک نوشتاری و مادی به جامانده تاریخی با توجه به پراکندگی و محدودیت این مدارک اغلب کار چندان آسانی نیست. از جمله ارزنده ترین اسناد در این باره، متون و مدارک مادیهستند که در آنها کودکان حضور دارند. از دوران ساسانی آثار مادی نسبتا فراوانی به جامانده و منابع نوشتاری قابل ملاحظه ای نیز در قالب متون پهلوی به این دوران منتسب است. در پژوهش حاضر تلاش شده است بر مبنای اطلاعات موجود در این منابع به مساله حضور کودکان و مقوله کودکی در جامعه ایران ساسانی پرداخته شود. پس از بررسی اولیه داده های مستخرج از مدارک نوشتاری و مادی، با تکیه بر یافته های مشترک و مفترق استنباط هایی انجام شده است. یافته ها نشان می دهند حضور کودکان را می توان در قالب سه گروه کودکان خاندان سلطنتی، کودکان شهروندان عادی جامعه و کودکان اساطیری بررسی کرد. آنچه در متون پهلوی آمده است غالبا بر مبانی تعلیم و تربیت و آموزش کودکان تاکید دارد. کودکان خاندان ساسانی از جایگاه ویژه ای برخوردار بودند تا جایی که نقش آنها در سنگ نگاره های سلطنتی، جاودانه شده است. کودکان عادی جامعه نیز تحت آموزش های دینی و مهارت های شغلی قرار می گرفتند و گاه به خدمت خاندان سلطنتی در می آمدند. در بعضی از آثار هنری ساسانی نیز نقشی نمادین برای کودک و کودکی غالبا در رابطه با اساطیر مربوط به ایزد آناهیتا یا آیین دیونیزوس لحاظ شده است.
    کلیدواژگان: کودک، متون پهلوی، هنر ساسانی
|
  • Ehsan Afkande * Pages 1-23
    The formation of Median state, which is dated from the end of the 8th century to the end of 7th century B.C., has become a controversial subject in the ancient Near Eastern studies. The main issue in these studies is the reliability of classical sources, especially Herodotus’ “Mêdikos Logos”, in the reconstruction of Median history which in the recent assessments of state formation in Media, has been questioned because of its apparent contradiction with the cuneiform sources contemporary to the Median period. Present article aims at reassessing the credibility of this narrative in the reconstruction of Median history by reviewing Mêdikos Logos, particularly the foundation of kingship in Media. It seems that, even though, Herodotus has used oral sources for compiling Mêdikos Logos in his Histories, but contrary to some critics, Herodotus’ narrative did not take shape based on epic elements at all. Furthermore, supposed contradictions between Mêdikos Logos and cuneiform sources are partially sketchy. In the other cases, this is due to different approaches between Herodotus and Mesopotamian royal annals about Medes.
    Keywords: Media, Cuneiform Sources, Classical Sources, Herodotus, Mêdikos Logos
  • Gholamali Pashazadeh * Pages 25-41
    The booklet Emtiyaz-e Favayed-e Ammeh, written by Mirza Malkam Khan Nazem od- Dowleh, is about economics and dates back to the Nasser ed-Din Shah period. In the booklet, Malkam discusses the privileges granted to the merchants of Tabriz. He also explains the necessity of establishing companies and offers instructions on how to establish a company. The booklet does not have a specific publication date, and the relationship between its topics and the events of economic history is not very clear. Therefore, through the historical method and the use of historical documents and texts, the present article will attempt to establish the publication date of the booklet as well as the relationship between the content of the booklet and the events of economic history. The main question is: when and with reference to what economic events of the Nasseri era did Malkam write the booklet? The essential finding of the present work indicates that the booklet was written in the year 1306 of the Hijri Calendar for people who wanted to prepare the ground for investment in different industries, including road construction in the Azerbaijan region of the time, by selling stocks and founding stock companies.
    Keywords: Malkam, Emtiyaz-e Favayed-e Ammeh booklet, Nasseri period, economic history
  • Mansour Chehraz Abolhassani *, Abdolrasoul Kheirandish Pages 43-69
    After several years of presence in the Persian Gulf, Britain eventually decided to leave the region by the end of 1971. Despite the resources that they gained by virtue of their persistent presence in the Persian Gulf, the English were compelled to pay massive expenses for resisting against nationalist movements. Britain’s decision to withdraw from the area triggered different reactions from the Persian Gulf countries as well as trans-regional powers that were searching their own interests in the post-withdrawal period. The present study mainly tries to find an answer to this question: What was the reaction of the countries that enjoyed profit and loss due to the mentioned decision? The findings of this research which are based on descriptive-analytical method, suggests that after the withdrawal of Britain from the Persian Gulf, the countries of the region attempted to increase their endeavors. Iran was aware of the critical importance of Persian Gulf, so tried to increase its military strength to rely on regional superpower. Moreover, Saudi Arabia took a conservative manner, after having recovered from internal threats, and was aligned with Iran. Iraq adopted a strong stance against Great Britain and sought aid from the Soviet Union. Kuwait, on the other hand, pursued a peaceful policy. Egypt also perceived its interest in leaving Britain and the small countries like Bahrain, Qatar and the UAE asked help from Britain due to their fear from more powerful countries such as Iran, Saudi Arabia and Iraq. Therefore, the United States and the Soviet Union as two transregional powers and world powerful poles, sought more profit from the absence of their old rival.
    Keywords: Persian Gulf Countries, Trans-regional Countries, East of Suez, Power Vacuum in the PersianGulf
  • Omid Reza’i * Pages 71-85
    We often read texts and printed material quickly, but should researchers and cataloguers read a hand-written document in the same way? This research focuses on an endowment deed (vaqf-nâme) from Qajar Iran dated 12951878/ measuring 61 x 29 cm. It shows that the founder of the endowment (vâqif) constituted the standing property of three gardens adjoining one another as an endowment (vaqf) in the first stage (12951878/) and then subsequently, in the margins of the deed, the land of the gardens was added to the endowment in the second stage (12981881/). The judicial endorsements, however, are all related to the second stage. We can conclude therefore that in the Qajar period it was common practice for scribes to record "a succession of legal acts that occurred at separate times" in one single document. In this case, the scribe of the second stage of legal proceedings refers to the first stage (recorded in full) using key words to avoid repetition. Moreover, the judicial endorsements are significant for both the first and second stage recorded in the document.
    Keywords: Qajar sharia court documents, scribal practice, judicial endorsements, endowment deeds, Tehran
  • Ahmad Lobatfard, Jahanbakhsh Savagheb * Pages 87-126
    Following a shift in international trade during the 19th century, carpet became a significant item among Iran’s exports. Interest in new investments, existence of proficient manpower, availability of raw material, the economic geography and the population fabric of Iran paved the way for the production and exportation of Persian carpets and rugs during the period. Moreover, the expansion of trade relations, the development of international markets, and the increased demand for carpets shifted the focus of attention towards the Iranian carpet industry. The present study deals with Iran’s carpet trade in the second half of the 19th century. In a descriptive-analytical manner, and by means of statistical data, the present study shows that the growth of carpet production and trade in Iran has had significant effects on its domestic economy, foreign trade, and exportation, in a way that employment rate has improved, and the national income has increased in this country.
    Keywords: Iran, carpet industry, production centers, world trade, 19th century
  • Delara Mardoukhi *, Ismail Hassanzadeh Pages 127-146
    Taxes and the related administrative structure are among important issues in the study of economic history of medieval Iran. Fiscal and tax events were recorded in special documents; therefore, studying and classifying them is the first step in clarifying the administrative processes of taxation and its accountings. Taxation expressions and documents are described in a number of texts before 10th century A. H (15th century A. D). Even though there are a few studies on taxes, there is no independent study on tax documents. This paper, with the use of explanatory method in historical research, has tried to answer this question: What was the structure of tax documents and books in administration system of medieval Iran? Findings show that documents, based on priori and posteriori relation with taxation events, can be divided into two main groups of reference documents and current documents. Reference documents, containing budget documents and statistical and cadastral books, were used as a source for taxation activities. Current documents were various books and reports assigned to recording, classifying, and summarizing fiscal events and their results.
    Keywords: Tax, Tax Documents, Tax Book, Budget, Accounting, Book Keeping, Medieval Iran
  • Negin Miri *, Maryam Jalali Pages 147-174
    Children clearly form an integrated part of human societies throughout history, however it is not always an easy task to re-identify their presence and roles through limited, vague and scattered survived historical textural and material evidence. Textual and iconographic documents that include references to children are one of the most important and maybe most frequent sources of information in this regard. As we come forward throughout history, such sources become richer and more diverse. A considerable body of material evidence has remained from the Sasanian period and a corpus of textual sources in the form of Pahlavi literature is attributed to this period. This paper aims to shed light on the subject of children and childhood in Sasanian Iran on the basis of information available in these two groups of sources. Accordingly, three groups of children were identified and examined as royal and aristocrat children, citizen children and mythological children. Relevant data from textural and material evidence were analyzed and compared, leading to certain deductions. Education was an important part of social growth and it was practiced with more depth and scope among royal children while the process of education for citizen children was limited mainly to religious teachings and vocational trainings. Some royal and aristocratic children are depicted in Sasanian rock reliefs in formal gestures while children on other mediums such as seals may refer to citizen children in different setting of playing or nurturing. Artistic representations also show children in symbolic and mythical roles in relation to Dionysus and Anahita myths as symbols of fertility and bliss.
    Keywords: Children, Sasanian Art, Pahlavi Literature