آرشیو شنبه ۲۰ مهر ۱۳۹۸، شماره ۲۲۳۰۵
معارف
۸

اعتقاد به خدا؛ تلقینی یا فطری؟!

این مسئله که آیا اصل بر دینداری است یا بی دینی و به عبارت دیگر آیا انسان ها دیندار زاده می شوند و بعدا ممکن است بی دین شوند یا بی دین زاده می شوند و بعدا ممکن است دیندار شوند، مسئله ای است که بسیاری از فیلسوفان ملحد و متاله به آن پرداخته و درباره آن سخن گفته اند. متفکران خداباور بر این عقیده اند که ریشه دینداری فطری است ولی ملحدان این انگاره را انکار می کنند. قرآن کریم اعتقاد به وجود خدا را امری بدیهی و مستلزم صرف التفات به موضوع و محمول (خدا وجود دارد) می داند، از این رو در هیچ آیه ای از قرآن برای اثبات وجود خدا استدلال نکرده است. قرآن در آیه 31 سوره روم بر فطری بودن گرایش به دین تصریح می کند. اما این گرایش فطری به چه معناست؟ آیا منظور از فطری بودن، اعتقاد فطری به دین است یا مقصود چیز دیگری است، لازم است درباره آن بحث شود. خداناباوران، دین را مولود تلقین اجتماعی دانسته و دینداری را بدون ریشه های عمیق انسانی معرفی می کنند. اما در نوشتار حاضرسعی شده اثبات شود که دینداری امری فطری و ریشه دار است و ادعاهای خداناباوران، منطقی و واقع بینانه نیست.

 خداناباوران ادعا می کنند که همه انسان ها در ابتدا آتئیست (خداناباور) اند! هیچ کس با اعتقاد به چیزی زاده نمی شود. کودکان خداناباورند تا زمانی که دین به آنها تلقین نشده است!

در پاسخ این شبهه نکات زیر حائز اهمیت است: کودک؛ موجودی خالی الذهن در هنگام تولد

همه فیلسوفان و شناخت شناسان بر این امر متفقند که انسان ها بدون هرگونه دانش حصولی به دنیا می آیند. دانش حصولی معلول یادگیری از طریق چشم، گوش و تفکر است و جنین در رحم مادر، فرصت و توان استفاده از این ابزارها را ندارد. قرآن کریم هم در سوره مبارکه نحل با صراحت علم حصولی انسان از چیزی را نفی می کند: «و الله اخرجکم من بطون امهاتکم لا تعلمون شیئا و جعل لکم السمع و الابصار و الافئده لعلکم تشکرون»(1): وخدا شما را از شکم های مادرانتان بیرون آورد در حالی که هیچ نمی دانستید و برای شما توان شنیدن و دیده ها و دل ها را قرار داد، شاید سپاسگزار شوید!» البته در این باره که آیا هیجانات اولیه مثل خشم، ترس، غم، شادی، تعجب، نفرت و محبت اموری فطری است یا محصول یادگیری، میان روان شناسان اختلاف نظر است. جالب است بدانیم که حتی روانشناسان رفتارگرا هم قبول دارند که دست کم واکنش هیجانی ترس، فطری است. بر این اساس بطور مسلم می توان گفت که ذهن و روان کودک انسان در هنگام تولد از هرگونه اعتقاد نسبت به هرموضوعی پیراسته است؛ چه اعتقاد به خدا و چه اعتقاد به بی خدایی! از این رو این ادعای شبهه کننده که کودکان، ناخداباور به دنیا می آیند، سخنی به غایت نادرست است؛ زیرا میان عدم اعتقاد به خدا و اعتقاد به عدم وجود خدا تفاوت عمیقی وجود دارد؛ و اگر گفته شد که کودک بدون هرگونه فکر، معرفت و اعتقادی به دنیا می آید، هم اعتقاد به خدا و هم اعتقاد به بی خدایی هردو را شامل می شودغلط است، زیرا اعتقاد، معلول تفکر و عاطفه و اراده است و کودک انسان در بدو تولد هرسه مولفه اعتقاد را فاقد است.

تلقینی بودن اعتقاد به خدا؛ ادعایی گزاف

این ادعا که به صورت اجمالی «بسیاری از معرفت ها و اعتقادات انسان محصول تلقین محیط و اطرافیان است»، سخن درستی است؛ اما اینکه کدام اعتقاد محصول تلقین و کدام اعتقاد محصول تفکر و انتخاب است، جای بحث و استدلال است و از ادعای اول نمی توان نتیجه گرفت که مثلا «دین محصول تلقین است؛ زیرا بسیاری از اعتقادات ما محصول تلقین است!» بنابر این شبهه کننده می بایست دلائل متقن و روشنی بر ادعای دوم خود اقامه کند. بله قبول داریم که اجمالا برخی از افراد، دینداری یا اعتقاد به خدا را از طریق تلقین به دست آورده اند؛ اما اینکه همه انسان های دیندار و معتقد به خدا از طریق تلقین به چنین اعتقادی رسیده اند، سخنی بی دلیل و تعمیمی به گزاف است. زیرا اولا دست کم فیلسوفان و متکلمان و دانشمندان بسیاری را سراغ داریم که با ارائه برهان های متعدد و استوار،اعتقاد خود به وجود خدا را با استدلال تبیین کرده اند. بسیاری از مردم دیندار و معتقد به خدا هرگاه با این سوال مواجه شوند که به چه دلیل به خدا اعتقاد دارید؟ هرکدام برای خود دلائل و برهان هایی را متناسب با سطح دانش و تفکرشان ارائه می کنند. همین واقعیت دلیل روشنی بر بطلان ادعای عمومیت داشتن اعتقاد تلقینی به خداست. چنانکه بسباری از ناخداباوران هم از روی تلقین محیط یا به علل (نه دلیل!) مختلفی ناخداباور شده اند؛ ولی برخی از ناخداباوران برای اعتقاد خود دلائلی اقامه می کنند. پس همچنان که نمی توان اعتقاد به ناخداباوری را یکسره محصول تقلین معرفی کرد، نمی توان اعتقاد به خدا را هم یکسره محصول تلقین محیط دانست. مضاف بر اینکه اعتقاد به خدا با توجه به وجه اثباتی و لوازم مهم و سرنوشت سازی که برای زندگی انسان ها دارد، در درازمدت کمتر تحت تاثیر تلقین قرار گرفته و دوام می آورد. ناخداباوری عاری از هرگونه مسئولیت و تبعات آن برای زندگی دنیایی فرد اندک است و از این رو بیش از خدا باوری که لوازم و تبعات بسیار شگرف و بزرگی را ایجاد می کند، از تلقین متاثر می شود!

بشر، در جست وجوی خدا

این پرسش که «آیا کودک با اعتقاد به خدا به دنیا می آید یا با اعتقاد به بی خدایی؟» پرسش درستی نیست. پرسش درست این است که «خاستگاه اعتقاد به خدا یا اعتقاد به بی خدایی چیست؟» زیرا اثبات شد که کودک بدون هرگونه اعتقادی به دنیا می آید. حال سوال این است که اعتقادات انسان ها چگونه شکل می گیرد؟ آیا می توان ادعا کرد که همه دانش های بشر محصول تلقین است. مسلما کسی چنین چیزی را نمی پذیرد. زیرا بسیاری از دانش های بشر محصول تجربه، آزمون و خطا و تفکر است. بنابر این درباره اعتقاد به خدا و اعتقاد به بی خدایی هم می بایست بررسی شود که ریشه هرکدام چیست و چگونه پدید می آیند؟ پس آنچه در متن شبهه مطرح شده بیش از هرچیز ادعایی نادرست است که برای آن استدلالی هم ارائه نشده است. بررسی کتاب هایی که از چندهزار سال پیش به این سو توسط بشر نگاشته شده به روشنی گویای این حقیقت است که مسئله خدا، صفات و افعال خداوند نخستین موضوعی است که بیشترین تاملات بشری را به خود اختصاص داده است. دانشمندان و فیلسوفان بسیاری سال های زیادی از عمر خود را به تفکر درباره وجود و صفات خدا گذرانده و محصول اندیشه ورزی خود را در قالب نظریه هایی به دیگر انسان ها ارائه کرده اند. بنابر این ادعای تلقینی بودن اعتقادات همه خداباوران، ادعایی گزاف و بی اساس است.

فطری بودن گرایش به خدا

آنچه خدا باوران ادعا می کنند و برای آن دلائل گوناگونی اقامه کرده اند این است که «گرایش به خدا و خاستگاه های عقلانی اعتقاد به خدا» اموری فطری و ریشه دار در اعماق ذهن و روان انسان هاست. به نظر ما گرایش به پرستش خدا در سرشت انسان ها نهفته است. انسان ها از همان ابتدای تولد میل به وابستگی به نیروهای برتر را از خود نشان می دهند. میل شدید کودک به حضور مادر، تجلی احساس نیاز عمیق به وجود قدرتمندی است که می تواند نیازهای کودک را ارضا کرده و او را از خطرها حفظ کند. این میل فطری آرام آرام به افراد و موضوعات دیگر سرایت می کند و با رشد عقلانی بشر و التفات به اینکه هم نیازهای انسان بسیار فراتر از نیاز به غذا و امنیت است و هم جهان بسیار فراختر و پیچیده تر از آن است که دیگر انسان ها و اشیاء بتوانند نیازهای انسان را پاسخ گفته و امنیت عمیق و وجودی را برایش فراهم کنند، به سوی نیروی ازلی و ماورایی کشیده شده و گرایش به وابستگی به نیروهای برتر، موضوع اصلی خود (وجود خداوند) را پیدا می کند.

پایه های عقلانی اعتقاد به وجود خدا هم از عقل فطری انسان سرچشمه می گیرد. همه کودکان در حوالی 4 سالگی نسبت به آفرینش خود کنجکاو می شوند. این پرسش که «چه کسی مارا آفریده است؟» یکی از پرسش های شایع و پرتکرار کودکان در سنین اولیه کودکی است. از هنگامی که کودک درک می کند روزی نبوده و بعدا به وجود آمده است و پدر و مادر و همه اطرافیان او هم روزی بوده که وجود نداشته و بعدا به وجود آمده اند، از آفریننده خود و اطرافیانش می پرسد. پرسش از آفریننده اولین جوانه عقل فطری برای فهم آفرینش و معرفت به وجود خداست. در این مرحله است که والدین می توانند با القای اعتقادات نادرست یا پرورش عقلانیت و تفکر کودک او را به سمت تفکر و اعتقاد غلط یا صحیح هدایت کنند. البته کودکان همیشه کودک نمی مانند و بسیاری از آنها همپای رشد شناختی و عقلانی، آرام آرام مسائل بسیاری را مورد بررسی و تامل قرار می دهند. استدلال کودک ونوجوان و جوان و میانسال و سالمند درباره دلائل اعتقاد به خدا یا بی خدایی می تواند بسیار متفاوت باشد و این امر از تفکر سیال انسان درباره موضوعات زندگی و ازجمله موضوع وجود خدا حکایت می کند.بله والدین ممکن است در دوران کودکی اعتقاد به وجود خدا یا اعتقاد به بی خدایی را به کودک خود تلقین کنند؛ اما مسئله وجود خدا آنچنان مسئله بزرگی است که هیچ انسانی نمی تواند یکسره تحت تاثیر تلقین ها بماند و گویی مجبور است که خود درباره آن بیندیشد و برای اعتقاد به خدا یا بی خدایی دلائل و برهان های قانع کننده ای برای خود بیابد. البته برخی از اندیشمندان مسلمان از نوعی علم حضوری انسان به خدا از بدو تولد سخن گفته اند؛ هرچند این علم حضوری در ابتدا به صورت ناآگاهانه و نیمه آگاهانه وجود دارد، اما هم پای رشد عقلانی و اشتداد وجودی انسان، می تواند به علم حضوری آگاهانه به وجود و حضور خداوند در هستی انسان دگرگون شود.(2)

نتیجه اینکه:

همه انسان ها در ابتدای تولد از هرگونه اعتقادی پیراسته اند.

ادعای اینکه اعتقاد به خدا در همه انسان ها تلقینی است، تعمیمی گزاف و بی پایه است.

گرایش فطری به وابستگی به خدا و نیز خاستگاه تفکر درباره خدا، اموری فطری و ریشه در ساختار روان و عقلانیت انسان ها دارد!

مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم

1. نحل: 78.

2. سبحانی، جعفر، محمدرضایی، محمد، اندیشه اسلامی، نشر معارف، ص56؛ مصباح یزدی، محمد تقی،آموزش فلسفه، شرکت چاپ و نشر بین‏الملل، ج2، صص358- 359.