آرشیو شنبه ۷ دی ۱۳۹۸، شماره ۳۶۰۸
تاریخ
۹

تازه ترین اثر محمدعلی موحد منتشر شد: روایتی از ورود اسلام به ایران

«در کشاکش دین و دولت» عنوان تازه ترین اثر محمدعلی موحد است. کتاب حاضر حاصل پژوهش های موحد درباره رابطه میان دین و دولت در اسلام و ارتباط ایران و ایرانیان با این مسئله است. او در کتاب حاضر دوران 30ساله پس از رحلت پیامبر اسلام در سال 11 هجری را تا صلح امام دوم شیعیان با معاویه در سال 41 هجری روایت می کند و به گفته خودش می کوشد «با دقت در مضمون روایت های مورخان و تعمق در زیر و بم آن ها، تصویری بالنسبه معقول و قابل اعتماد از آن دوران به دست دهد». بر این اساس، موحد از دو منظر می کوشد به این دوران 30ساله بپردازد: 1) از منظری که عمده تمرکزش بر مقوله شکل گیری و تاسیس حکومت اسلامی و مقوله خلافت است، 2) از منظری که متمرکز است بر نزاع های برآمده از شکل گیری این حکومت. برای مثال، موحد در بخش «نگاه اول» از فصل اول کتاب به مقولاتی مانند «تصویری از حکومت در صدر اسلام»، نسبت ساخت حکومت خلیفه ای با ساخت پادشاهی، ابعاد مقوله بیعت و مسائلی از این دست پرداخته و در بخش «نگاه دوم» به مقولاتی همچون «نزاع در میان قریشیان»، «نخستین ترور سیاسی در اسلام»، «چگونه مسلمانان بر خلیفه شوریدند»، «نزاع خانگی و ماجرای جنگ شتر» و... می پردازد. موحد در یکی از جلسات نقد و بررسی این کتاب تاکید کرده بود که هیچ مطلبی در کتاب حاضر بدون سند نیامده است. او اسناد موجود در این کتاب را از معتبرترین اسنادی می داند که در دسترس پژوهشگران است؛ هرچند تاریخ کتابت این وقایع به 200 تا 300 سال بعد از این وقایع برمی گردد. او مخالف کسانی است که می گویند اسناد و متون باقی مانده از صدر اسلام غیر قابل استناد هستند. اسناد باقی مانده از صدر اسلام را به چند دسته تقسیم می کنند: اسنادی که اعراب فاتح نوشته اند که به قول موحد می توان درک کرد از شجاعت های خودشان بنویسند؛ اسنادی که طوایف عرب عراق نوشته اند و به قول نویسنده کتاب معلوم است آنها هم درباره نقش خودشان بنویسند و متونی که ایرانی ها نوشته اند، ازجمله روایت فردوسی در شاهنامه. موحد می گوید در این کتاب تمام این روایت ها را در نظر گرفته است.

کتاب حاضر در شش فصل تنظیم شده است. دوران 30ساله ای را که موحد در فصل اول کتاب روایت و بررسی می کند، آبستن وقایعی شگرف بوده؛ وقایعی که «سرنوشت حکومت زیر پرچم اسلام را رقم زد». به روایت موحد، ماجراهایی سهمگین و خون آلود در آن 30 سال اتفاق افتاد. نویسنده در فصل دوم، «چگونه اسلام در ایران راه یافت»، نخست روند سقوط یزدگرد و تسخیر ایران را مرور می کند و پس از روایت فراز و نشیب های این نبرد به بررسی روایات متون تاریخی می پردازد، ازجمله آنچه طبری و فردوسی، بلاذری و دینوری از نبردهای میان اعراب و ایرانیان نوشته اند.

 او در این فصل پس از ارائه نگرشی انتقادی به روایت فردوسی از این نبردها، در بخشی با عنوان «تحلیل و تامل»، به مسئله ساختار ناعادلانه جامعه ساسانی و تاثیر آن در پیروزی اعراب می پردازد. فصل سوم، با عنوان «برآمدن دیوان و دیوان سالاران»، از منظری اقتصادی به مقوله فتوحات می پردازد. نیمه اول این فصل پیشینه دیوان سالاری نزد مسلمانان را تا پیش از فتوحات بررسی می کند و بر مقولاتی نظیر «خالصه جات»، «بطایح»، «انواع درآمدهای دیوانی»، «دفاتر مساحی»، «مالیات سرانه»، «بیت المال» و... می پردازد. نیمه دوم فصل حاضر نیز به بررسی نوآوری های دوران فتوحات در زمینه های مالی اختصاص دارد و به مقولاتی می پردازد همچون جایگاه خراج و جزیه در نظام اقتصادی اسلام، آن هم با تمرکز بر آنچه در قرآن و نیز شاهنامه فردوسی در این زمینه ذکر شده است. «آغاز تاسیس دیوان در اسلام»، «رایزنی عمر با صحابه» و «خراج در عراق و ایران» ازجمله مباحثی است که در این فصل بررسی می شود. منابع اصلی و فرعی درآمد دولت نیز از دیگر مباحث فصل سوم است. موحد منابع فرعی درآمد دولت را «صوافی، هدایای نوروز و مهرگان، عوارض بازرگانی و...» می داند.

 فصل چهارم، با عنوان «ایرانیان در میان تازیان»، روایتی است از «روابط آغازین ایرانیان با مسلمانان». نویسنده در این فصل مقولاتی نظیر «ایرانیان در خدمت پیامبر»، «نامه پیامبر به خسروپرویز»، «سوره روم»، «ایرانیان در یمن»، «جانبداری ایرانیان یمن از اسلام» و مسائلی از این دست را بررسی می کند و سپس به فرایند گرویدن ایرانیان به اسلام می پردازد. در ادامه همین خط سیر روایی، نویسنده در فصل پنجم، با عنوان «تازیان در ایران»، به گسترش فتوحات اعراب در مناطق داخلی سرزمین ایران ازجمله اصفهان، کاشان، ری، فارس، کرمان، سیستان، آذربایجان و خراسان می رسد و عهدنامه ها و امان نامه هایی را مرور می کند که میان ایرانیان و اعراب منعقد شده است. فصل آخر کتاب نیز با عنوان «قصه شگفت خارجی گری و پدیده قرا»، به شکل گیری خوارج در اسلام اختصاص دارد و حتی به حضور خوارج در ایران نیز می پردازد.