فهرست مطالب

پژوهشنامه نسخه شناسی متون نظم و نثر فارسی - سال هفتم شماره 17 (پیاپی 18، پاییز و زمستان 1401)

پژوهشنامه نسخه شناسی متون نظم و نثر فارسی
سال هفتم شماره 17 (پیاپی 18، پاییز و زمستان 1401)

  • تاریخ انتشار: 1402/06/28
  • تعداد عناوین: 5
|
  • یحیی کاردگر*، علی سلیمانی صفحه 1

    فرهنگ «زبده الفواید» نوشته نویسنده افغانی تبار قرن دهم به نام «شیرخان سور»، از فرهنگ های ارزشمند اما ناشناخته و گمنام عصر رواج فرهنگ نویسی هند است که علی رغم ارزش فراوان، چندان مورد توجه ادبا و پژوهشگران قرار نگرفته است. در این فرهنگ تک زبانه دایره المعارف گونه، شیرخان سور حدود بیست هزار لغت، ترکیب و اصطلاح را توضیح فارسی به فارسی داده است. جدا از دایره واژگانی بالا و گستره مفصل این اثر، در این فرهنگ ویژگی های بنیادین دیگری همچون: بهره گیری از فرهنگ های شناخته شده و ناشناخته پیشین و هم عصر، توجه به لغات و اصطلاحات شاهکارهای شعر فارسی، ارایه شواهد شعری فراوان فارسی و عربی، توضیح ابیات مشکل متون ادب فارسی و نقل اقوال شارحان در شرح ابیات، ترجمه شواهد عربی، نگاه انتقادی به فرهنگ های فارسی و... دیده می شود که جامعیتی نیک به این فرهنگ بخشیده است. تنوع مدخل های این فرهنگ اگرچه نقطه قوت آن به شمار می آید اما گاه موجب بروز اشتباهاتی در ضمن توضیح مدخل ها نیز شده که رفع این اشتباهات مستلزم نگاهی انتقادی در تصحیح این فرهنگ است. به سبب اهمیت وافر و مغفول مانده این فرهنگ، نگارندگان در حال تصحیح این اثر گرانسنگ اند و تلاش خواهند کرد با نگاهی انتقادی، به زودی تصحیحی شایسته از این اثر گمنام زبان فارسی ارایه کنند. در این پژوهش نیز، به سبب گمنامی زبده الفواید و ناشناخته بودن شیرخان سور، تلاش می شود تا برای نخستین بار با استفاده از اطلاعات موجود در نسخ خطی، به طور مفصل به شرح حال نویسنده، ذکر منابع و مآخذ متعدد زبده الفواید، معرفی نسخه های خطی موجود و توضیح ویژگی های برجسته این کتاب بپردازیم تا با معرفی آن، هم اطلاعات جامعی در اختیار ادب دوستان قرار گیرد و هم این اثر گمنام و مولف ناشناخته اش از غبار نابودی و فراموشی رها شوند.

    کلیدواژگان: تصحیح، نسخه خطی، فرهنگ نویسی، قرن دهم، شبه قاره هند، شیرخان سور، زبده الفواید
  • مریم کارگر، ماندانا منگلی* صفحه 2

    امیرخسرو دهلوی از عارفان و شاعران مشهور پارسی گوی هندوستان، در نیمه دوم قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری است. او مرید  نظام اولیا (متوفی 725 ه.ق) بود و تربیتی که از او یافت، در حوزه تصوف به او مقام و مرتبه ویژه ای بخشید. منظومه غنایی، ادبی و تاریخی « دول رانی خضر خان» از مثنوی های اوست که مشتمل بر 4519 بیت است. این مثنوی به بحرهزج مثمن مقصور یا محذوف در داستان واقعی عشق خضر خان، پسر علاء الدین محمد شاه خلجی با «دیول دی» دختر راجه گجرات است. منظومه غنایی دولرانی و خضرخان امیرخسرو با رویکرد عرفانی تدوین شده است  و  آموزه های حکمی و عرفانی در اشعار او کاملا آشکار است. اشعار وی عمدتا عاشقانه است؛ اما به دلیل تاثیر افکار پیشینیان در حوزه به کارگیری اصطلاحات عرفانی، برخی از ابیات وی می تواند قابل حمل بر مضامین عارفانه و به نوعی بازتاب مسایل اجتماعی روزگار شاعر باشد. امیرخسرو در اشعارش از انواع صنایع بدیعی همچون تلمیح، مراعات نظیر، جناس، واج آرایی و... انواع صور خیال همچون تشبیه و استعاره، مجاز و... بهره برده است. منظومه غنایی دولرانی و خضرخان در سال 1988 م. در اداره ادبیات دهلی منتشر شد. هم چنین متن فارسی آن در 1336 ش با پیشگفتار و حواشی به زبان اردو در بمبیی چاپ شد. رشید احمد انصاری در سال 1917  منظومه دولرانی و خضرخان  تصحیح و با مقدمه اردو در دهلی  منتشر کرد. مبنای کار مقاله حاضر نسخه اخیر است که تلاش شد تا شرح و تحلیل  متن انجام پذیرد و ارایه گردد.

    کلیدواژگان: امیرخسرو، دولرانی و خضرخان، منظومه غنایی، عشق
  • فاطمه سادات سعادتمند* صفحه 3

    شبکه واژگان روشی ابداعی به منظور یافتن تشابه میان متون از راه تطبیق واژگان و اصطلاحات تخصصی به کاررفته در آنهاست. این شیوه که از شبکه معنایی علم زبان شناسی الگوبرداری شده است، در یافتن مآخذ اصلی یک کتاب و نیز تشخیص هویت یک متن ناشناس کارایی دارد. رسایل ریاضیات و به ویژه حساب، به سبب ساختار منطقی خود، شباهت بسیاری به یکدیگر دارند و همین امر گاهی سبب بروز اشتباهاتی در تشخیص عنوان و مولف اثر، ترجمه انگاشتن برخی متون اصیل فارسی یا خلط آثار با محتوای مشابه در فهرست نگاری نسخ خطی شده؛ به گونه ای که در بسیاری اوقات و با تکیه بر اطلاعات فهارس، خطای مزبور در میان پژوهشگران تکرار شده است. این پژوهش بر آن است تا با معرفی این شیوه نو، با جست وجوی هدفمند در عوض تطبیق محتوای متون، رهیافتی نو در طبقه بندی متون و نسخ خطی، به ویژه منابع حساب اتخاذ کند و همچنین به شرح طریقه بازشناسی هویت و ماخذشناسی آنها بپردازد.

    کلیدواژگان: شبکه معنایی، شبکه واژگان، اصطلاح شناسی، ماخذشناسی، زبان شناسی
  • لطفعلی برقی، احمد احمدی* صفحه 4

    شارحان گلستان و محققان ادبیات فارسی درباره ضبط و معنی ترکیب «قصب الجیب» در دیباجه گلستان سعدی نظریات گوناگونی مطرح کرده اند. این ترکیب ازنظر ابهام در ضبط صحیح و معنی مناسب، به پرمناقشه ترین مسیله در سرتاسر گلستان سعدی تبدیل شده است. با وجود بحث های گوناگونی که درباره ضبط و معنی این ترکیب در بین محققان جاری بوده است، تاکنون نظری که توجه همگان را به خود جلب کند و به این مناقشه پایان بخشد، مطرح نشده است. ما در این پژوهش کوشیده ایم تا با استفاده هم زمان از سه معیار پیروی از ضبط حداکثری نسخ خطی گلستان، دقت در بافت جملاتی که این ترکیب در آنها به کار رفته است و مراجعه به شواهد جدید موجود در دیگر آثار ادبی، ضبط و معنی صحیح این ترکیب را تثبیت کنیم. به گمان ما «قصب الجیب» در معنی قطعه نی ای است که در آن کاغذ و نامه های مهم را پنهان می کرده اند و این معنی مناسب ترین ضبط و معنی برای این عبارت در گلستان سعدی است.

    کلیدواژگان: سعدی، گلستان، قصب الجیب، صائب تبریزی
  • کاظم استادی صفحه 6

    پس از نشر کتاب فصل الخطاب محدث نوری (م. 1320 ق.)، ردیه هایی درباره این اثر نوشته شد؛ از میان این ردیه ها، طبق اسناد موجود و بنابر نقل آقا بزرگ تهرانی و به تبع او برخی دیگران، محدث نوری فقط به یکی از ردیه ها، یعنی کتاب کشف الارتیاب فی عدم تحریف کتاب رب الارباب پاسخ داده است. این رساله حاجی نوری، از جهات مختلف تاریخی و علمی، برای روشن شدن برخی از مسایل مطرح شده درباره وی و نیز مسیله تحریف قرآن، بسیار مهم است؛ زیرا ادعا شده است که رساله جوابیه میرزای نوری در رد شبهات کتاب کشف الارتیاب است؛ اکنون لازم است درباره این کتاب، سوالات و پژوهش هایی صورت گیرد؛ مسایلی همچون 1 نسخه های خطی کشف الارتیاب کدام است؛ و این کتاب چه مشخصه هایی دارد؟ 2 نام اصلی این کتاب چیست و چه کسی و با چه شرح حالی آن را نگارش است؟ 3 محتوای کتاب کشف الارتیاب چیست و پرداختن به کتابشناسی آن می تواند چه موضوعاتی را روشن کند؟ 4 آیا رساله جوابیه محدث نوری در جواب کتاب کشف الارتیاب بوده است؟ در پژوهش حاضر، ضمن معرفی نسخه های خطی کتاب کشف الارتیاب و بررسی شکلی و محتوایی آن و نیز تامل در ترجمه مولف، مشخص شد که آقا بزرگ تهرانی در شناسایی و معرفی کتاب کشف الارتیاب و ارتباط آن با جوابیه محدث نوری، دچار اشتباه یا سوءتفاهم بوده است و این ردیه بر فصل الخطاب، ارتباطی به رساله جوابیه (1303 ق.) محدث نوری ندارد؛ بلکه جواب گفته شخص دیگری، به جز معرب تهرانی است.

    کلیدواژگان: تحریف نشدن قرآن، فصل الخطاب، رساله ردیه، کشف الارتیاب، معرب تهرانی
|
  • Yahya Kardgar *, Ali Soleimani Page 1

    The culture of "Zobdatol Favayed" written by the tenth-century Afghan author Shirkhan Soor is one of the valuable but unknown and unknown cultures of the age of Indian lexicography, which despite its great value, has not received much attention from scholars and scholars. In this monolingual encyclopedic dictionary, Shir Khan Sour has explained about twenty thousand words, compositions and terms in Persian to Persian. Apart from the above lexical range and detailed scope of this work, in this culture, other basic features such as the use of known and unknown cultures of the past and the present, attention to the words and terms of masterpieces of Persian poetry, providing abundant Persian poetic evidence and Arabic, explanation of verses, the problem of Persian literature texts and quotations of commentators in the description of verses, translation of Arabic evidences, critical view of Persian cultures, etc. can be seen that has given a good comprehensiveness to this culture. Although the diversity of the interventions of this culture is its strong point, but sometimes it has caused mistakes while explaining the interventions, and the elimination of these mistakes requires a critical look at correcting this culture. Due to the great importance and neglect of this culture, the authors are correcting this precious work and will try to provide a worthy correction of this anonymous Persian language work soon with a critical look. In this study, due to the anonymity of Zobdatol Favayed and the unknown of Shir Khan Sour, an attempt is made to.

    Keywords: manuscript, lexicography, tenth century, Shir Khan Sour, Zobdatol Favayed
  • Maryam Kargar, Mandana Mangeli * Page 2

    Amir Khosrow Dehlavi is one of the famous Persian mystics and poets of India, in the second half of the seventh century and the early eighth century AH. He was a disciple of the saints (d. 725 AH) and the education he received from him gave him a special position in the field of Sufism. The lyrical, literary and historical poem Dolarani and Khezr Khan is one of his Masnavi which contains 4519 verses. This Masnavi to Bahr-e-Hajj is the culprit or omitted in the true story of the love of Khidr Khan, the son of Ala 'al-Din Muhammad Shah Shah Khalaji with "Diwaldi", the daughter of Rajah Gujarat. Amir Khosrow first wrote this story in Persian prose and then arranged it in 715 AH by the order of the Sultan. The lyrical poems of Dolarani and Khezr Khan Amir Khosrow have been compiled with a mystical approach and the theological and mystical teachings are quite obvious in his poems. The lyrical system of Dolarani and Khezr Khan in 1988. Published in Delhi Literature Department. Also, its Persian text was published in 1336 in Mumbai with an introduction and footnotes in Urdu. In 1917, Rashid Ahmad Ansari corrected the system of Dolarani and Khezr Khan and published it in Delhi with the introduction of the army.

    Keywords: Dolarani, Khezr Khan, Amir Khosrow, Lyrical System, love
  • Fatima Saadatmand * Page 3

    Technical Term Network (TTN) is an innovative method to find similarities among texts by matching technical and scientific terms used in them. This model, inspired by and built based on the semantic network of linguistics, is effective in finding the primary sources of a book and recognizing the identity of an unknown text. The treatises of mathematics and especially arithmetic ones are very similar to each other due to their logical structure; this issue sometimes causes faults in identifying the title and author of the work, especially if the copy is acephalous, i.e. missing the beginning of the text, mistaking some original Persian texts for translations, or confusing works with similar content in cataloging manuscripts in such a way. In many cases, the mentioned inaccuracies have been repeated by the researchers who rely on the information of the indexes. This research aims to introduce a new method in the classification of texts and manuscripts, especially arithmetic sources in the Islamic period (5th-13th centuries AH/11th-18th centuries AD), in order to take a novel approach by means of a targeted search instead of adapting the total content of the texts, to criticize their sources and recognize their identities.

    Keywords: semantic network, technical term network, Terminology, source criticism, Linguistics
  • Lotfeali Barghi, Ahmad Ahmadi * Page 4

    Saadi Shirazi has used the combination of ghasab ul-Jaib in the beginning of Golestan. There are various opinions about the correct recording and the meaning of the composition of the ghasab ul-jaib. Golestan Saadi commentators and other researchers have discussed this combination and its meaning a lot. This combination has become the most controversial case throughout Saadi Golestan. But in spite of all these arguments, no theory has been put forward that everyone can accept so far. In this article, we have tried to establish the correct recording of this combination using three criteria: 1. Following the maximum recording of Golestan manuscripts, 2. Accuracy in the context of the sentences which this combination is used, and 3. Reference New evidence in other works. In our opinion, the correct form of this combination is the ghasab ul-jaib. Ghasab ul-jaib means a piece of straw in which important paper and letters are placed.

    Keywords: Sa'di, Golestan, ghasab ul-jaib, Saib Tabrizi
  • Kazem Ostadi Page 6

    After the publication of the book "Chapter of Al-Khattab" by Muhaddith Nouri, refutations were written about this work; Among these refutations, according to the available documents and according to Agha Bozor Tehrani and according to him some others, Muhaddith Nouri has responded to only one of the refutations, namely the book Kashf al-Artiyab. This treatise of Haji Nouri, from various historical and scientific aspects, is very important for clarifying some of the issues raised around him as well as the issue of Quran distortion. Since it has been said that Haji Noori's answer is to refute the doubts of the book Kashf al-Artiab, now it is necessary to ask questions and research about this book. Issues such as: 1- What are the manuscripts of Kashf al-Atriab; And what are the characteristics of this book? 2- What is the content of detection of anxiety; And dealing with its bibliography, what issues can be clarified? In the present research, while introducing the manuscripts of the book Kashf al-Atriab, and examining its form and content as well as reflecting on the author's translation, it was found that Agha Bozur Tehrani, in identifying and introducing the book Kashf al-Atriab and its connection with Muhaddith Nouri's answer, made a mistake or There has been a misunderstanding; And this refutation of the al-Khattab chapter is not directly related to Muhaddith Nouri's answer (1303 AH); Rather, the answer is someone else's answer.

    Keywords: Non-distortion of the Qur'an, Chapter of Al-Khattab, Risalah Ridiyah, Kashf al-Artiab, Ma'rab Tehrani